صندوق درآمد ثابت؛ چرا سپرده جای اوراق را گرفت؟

صندوق درآمد ثابت برای بسیاری از سرمایه‌گذاران ایرانی نماد امنیت است، اما تغییر ترکیب دارایی هشت صندوق بزرگ نشان می‌دهد پشت این تصویر آرام، بازطراحی مهمی در جریان است. سهم اوراق در پرتفوی این صندوق‌ها به حدود ۲۰٪ کاهش یافته و وزن سپرده‌های بانکی به ۵۶٪ رسیده است؛ تغییری که بازده صندوق‌ها را بیش از گذشته به نرخ سود بانکی گره می‌زند.

پاسخ کوتاه

صندوق‌های بزرگ درآمد ثابت در واکنش به انقباض پولی و انتظار افزایش نرخ بهره، بخشی از اوراق بلندمدت خود را با سپرده بانکی جایگزین کرده‌اند. این تغییر می‌تواند نوسان قیمت سبد را محدود کند، اما امنیت اسمی صندوق الزاما به معنای حفظ قدرت خرید در برابر تورم نیست.

چرا صندوق درآمد ثابت به سپرده پناه برد؟

در عملیات بازار باز نیمه مرداد ۱۴۰۵، بانک مرکزی فقط ۶۰ همت از ۳۵۰ همت سفارش بانک‌ها را پذیرفت؛ یعنی کمتر از ۱۷٪ تقاضا پاسخ گرفت. هم‌زمان با سررسید ۷۰ همت توافق بازخرید، خالص ۱۰ همت نقدینگی از شبکه بانکی جمع شد. این ارقام پیام روشنی از محدودتر شدن دسترسی بانک‌ها به پول دارند.

وقتی نقدینگی کمیاب‌تر می‌شود، نرخ تامین پول و جذابیت سپرده‌های بانکی افزایش می‌یابد. نرخ بهره مورد انتظار بازار نیز در مسیر مرز ۳۹٪ قرار گرفته است. در چنین فضایی، نگهداری اوراق بلندمدت با نرخ ثابت می‌تواند صندوق را در معرض کاهش ارزش بازار قرار دهد؛ زیرا با بالا رفتن نرخ‌های جدید، اوراق قدیمی جذابیت نسبی خود را از دست می‌دهند.

به همین دلیل، هشت صندوق بزرگ سهم اوراق خود را به حدود ۲۰٪ رسانده‌اند؛ سطحی پایین‌تر از حد نصاب ۲۵٪. در مقابل، سهم سپرده‌های بانکی به قله ۵۶٪ رسیده است. این جابه‌جایی را می‌توان واکنشی دفاعی به صعود نرخ بهره دانست، نه نشانه حذف ریسک.

آیا امنیت صندوق‌ها تغییر کرده است؟

مفهوم امنیت در صندوق درآمد ثابت چند لایه دارد. سهم بالاتر سپرده ممکن است نوسان روزانه ناشی از قیمت اوراق را کاهش دهد، اما بازده صندوق را به سیاست بانک مرکزی، شرایط بانک‌ها و نرخ تمدید سپرده وابسته‌تر می‌کند. در نتیجه، ترکیب دارایی صندوق در کنار نام و بازده گذشته آن اهمیت پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، بازده اسمی با بازده واقعی یکسان نیست. اگر رشد سطح قیمت‌ها از سود صندوق بیشتر باشد، سرمایه‌گذار با وجود افزایش عددی دارایی، بخشی از قدرت خرید خود را از دست می‌دهد. بنابراین «کم‌نوسان بودن» را نباید مترادف «مهار کامل تورم» در نظر گرفت.

حراج اوراق دولتی چه پیامی دارد؟

تغییر رفتار صندوق‌ها تنها به داخل پرتفوی محدود نیست. در حراج دهم اوراق دولتی، هیچ‌یک از اوراق یک‌ساله فروخته نشد. میزان فروش اوراق دوساله ۲۲٪ و اوراق سه‌ساله ۶۷٪ بود. در مجموع ده حراج نیز تنها ۶۸٪ اوراق سه‌ساله عرضه‌شده به فروش رسید.

این وضعیت نشان می‌دهد نرخ‌های فعلی برای بخشی از خریداران، به‌ویژه در افق بلندمدت، کافی تلقی نمی‌شود. کاهش تقاضا برای اوراق می‌تواند تامین کسری بودجه دولت را دشوارتر کند. نحوه جبران این کسری نیز ممکن است بر نرخ بهره، نقدینگی، تورم و ارزش سایر دارایی‌ها اثر بگذارد؛ بنابراین موضوع فقط به دارندگان صندوق‌های درآمد ثابت مربوط نیست.

بازده هفتگی چه چیزی را نشان می‌دهد؟

در هفته منتهی به ۱۴ مرداد ۱۴۰۵، میانگین بازده صندوق‌های سهامی ۱۲.۵۲٪ بود؛ در حالی که بازار سهام ۶.۶۳٪ و صندوق‌های درآمد ثابت ۰.۶۷٪ بازده داشتند. صندوق‌های مختلط ۲.۴۵٪ و صندوق‌های املاک ۰.۰۷٪ ثبت کردند؛ صندوق‌های طلا و نقره نیز به‌ترتیب ۱.۸۱٪ و ۴.۳۴٪ منفی بودند.

این مقایسه فقط تصویر یک هفته است و به‌تنهایی معیاری برای برتری پایدار هیچ ابزار مالی نیست. تفاوت بازده‌ها بیشتر نشان می‌دهد هر صندوق در برابر متغیرهایی مانند نرخ بهره، بورس و قیمت کالاها حساسیت متفاوتی دارد.

مثال عددی

فرض کنید ترکیب دارایی یکی از هشت صندوق بررسی‌شده مشابه میانگین گزارش‌شده باشد. از هر ۱۰۰ واحد دارایی، حدود ۵۶ واحد در سپرده بانکی و نزدیک ۲۰ واحد در اوراق قرار دارد. فاصله سهم اوراق با حد نصاب ۲۵٪ نیز حدود ۵ واحد است. در چنین ترکیبی، تغییر نرخ سپرده اثر پررنگ‌تری از گذشته بر بازده صندوق خواهد داشت.

اقبال سرمایه‌گذاران چه می‌گوید؟

در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، ارزش معاملات ETFها به ۵۵.۶ همت رسید که ۳۳.۷ همت آن متعلق به صندوق‌های درآمد ثابت بود. حقیقی‌ها نیز در کل بازار ETF نزدیک به ۳.۸۵ همت خالص خرید ثبت کردند. مجموع معاملات صندوق‌های قابل معامله در هفته منتهی به همان تاریخ ۲۳۸.۸ همت بود که نسبت به دو هفته قبل ۱۳.۸٪ رشد داشت.

این حجم معاملات، گسترش سرمایه‌گذاری غیرمستقیم را نشان می‌دهد. صنعت صندوق‌ها اکنون ۶۰۶ مجوز و حدود ۳۴۰۰ همت دارایی تحت مدیریت دارد؛ بنابراین تغییر پرتفوی صندوق‌های بزرگ می‌تواند اثری فراتر از بازده دارندگان واحدها داشته باشد.

نکته‌های کلیدی

• سهم اوراق هشت صندوق بزرگ به حدود ۲۰٪ و سهم سپرده به ۵۶٪ رسیده است.
• انقباض پولی و حرکت نرخ مورد انتظار به مرز ۳۹٪، سپرده را جذاب‌تر کرده است.
• افت تقاضای اوراق دولتی می‌تواند تامین کسری بودجه را دشوارتر کند.
• کم‌نوسان بودن صندوق، تضمینی برای حفظ قدرت خرید در برابر تورم نیست.
• بازده یک هفته برای قضاوت درباره عملکرد بلندمدت کافی نیست.