بازارگردان ETF کیست و چرا نبودنش معامله را سخت می‌کند؟

وقتی بازار پرنوسان می‌شود، پیدا کردن خریدار یا فروشنده برای بعضی صندوق‌های قابل معامله آسان نیست. ممکن است قیمت روی تابلو جذاب به نظر برسد، اما سفارش شما با همان قیمت انجام نشود یا فاصله میان بهترین قیمت خرید و فروش زیاد باشد. اینجاست که نقش بازیگری کمتر دیده‌شده به نام «بازارگردان» اهمیت پیدا می‌کند؛ نقشی که در اقتصاد تورمی ایران، با حساسیت بالای سرمایه‌گذاران به نقدشوندگی و نوسان دلار، کاربردی‌تر هم می‌شود.

پاسخ کوتاه

بازارگردان یک نهاد مالی یا فعال واجد شرایط بازار است که برای یک ETF به‌طور پیوسته سفارش خرید و فروش می‌گذارد. حضور او معامله را روان‌تر می‌کند و کمک می‌کند قیمت تابلو از ارزش خالص دارایی‌های صندوق، یا NAV، بیش از حد فاصله نگیرد؛ بااین‌حال بازارگردانی به معنی تضمین قیمت، سود یا امکان فروش فوری در هر شرایطی نیست.

بازارگردان دقیقا چه می‌کند؟

در هر معامله باید خریداری روبه‌روی فروشنده قرار بگیرد. در نمادهای پرمعامله معمولا سفارش‌های زیادی وجود دارد، اما در ETFهای کم‌معامله ممکن است یک سرمایه‌گذار برای سفارش خود طرف مقابل مناسبی پیدا نکند. بازارگردان با سرمایه و موجودی خود وارد دفتر سفارش‌ها می‌شود و قیمت خرید و فروش ارائه می‌دهد.

اگر سرمایه‌گذاری قصد فروش داشته باشد، سفارش خرید بازارگردان می‌تواند به انجام معامله کمک کند. اگر فرد دیگری خریدار باشد، بازارگردان ممکن است واحدهای موجود در سبد خود را بفروشد. به این ترتیب، وابستگی معامله به حضور اتفاقی سایر سرمایه‌گذاران کمتر می‌شود.

البته نقدشوندگی فقط به معنای بالا بودن حجم معاملات نیست. یک دارایی زمانی نقدشونده‌تر است که بتوان آن را نسبتا سریع و با قیمتی نزدیک به ارزش منصفانه خرید یا فروخت. بنابراین تعداد سفارش‌ها، عمق بازار و فاصله قیمت خرید و فروش نیز اهمیت دارند.

چرا قیمت ETF با NAV فرق می‌کند؟

NAV نشان می‌دهد دارایی‌های داخل صندوق، پس از محاسبات مربوط، به ازای هر واحد چه ارزشی دارند. اما قیمت ETF روی تابلو از عرضه و تقاضای لحظه‌ای تأثیر می‌گیرد. در نتیجه ممکن است قیمت بازار بالاتر از NAV باشد که به آن معامله با صرف می‌گویند، یا پایین‌تر قرار بگیرد که معامله با تخفیف نام دارد.

بازارگردان می‌تواند با خریدوفروش و استفاده از سازوکار صدور و ابطال واحدها، عرضه یا تقاضا را متعادل‌تر کند. این فعالیت معمولا فاصله قیمت بازار و NAV را محدود می‌کند، اما آن را همیشه و در همه شرایط به صفر نمی‌رساند. اختلال معاملاتی، نوسان شدید دارایی‌های پایه یا دشواری ارزش‌گذاری می‌تواند این فاصله را موقتا افزایش دهد.

مثال عددی

در مثال منبع، NAV هر واحد یک ETF برابر ۱۰۰ روپیه است، اما واحد صندوق در بازار با قیمت ۱۰۵ روپیه معامله می‌شود. این اختلاف نشان می‌دهد قیمت بازار بالاتر از ارزش دارایی‌های پایه قرار گرفته است. بازارگردان می‌تواند از سازوکار ایجاد واحدهای جدید استفاده کند و با افزایش عرضه، به نزدیک شدن قیمت بازار به NAV کمک کند.

برای نمونه‌ای نزدیک‌تر، فرض کنید NAV یک صندوق ۱۰۰ واحد پولی و بهترین سفارش خرید ۹۸ و بهترین سفارش فروش ۱۰۲ باشد. فاصله میان خرید و فروش ۴ واحد است. اگر بازارگردان سفارش‌های نزدیک‌تری ثبت کند، انجام معامله با هزینه پنهان کمتری ممکن می‌شود. این اعداد صرفا یک مثال فرضی‌اند و نشانه ارزندگی یا بازده آینده صندوق نیستند.

درآمد و ریسک بازارگردان

بازارگردان فعالیت خیریه انجام نمی‌دهد. یکی از منابع درآمد او فاصله قیمت خرید و فروش است: در قیمت پایین‌تر می‌خرد و در قیمت بالاتر می‌فروشد. تکرار این فرایند در معاملات متعدد می‌تواند درآمد ایجاد کند، اما بازارگردان هم‌زمان باید موجودی واحدهای ETF و دارایی‌های پایه را مدیریت کند.

اگر بازار ناگهان در یک جهت حرکت کند، ممکن است موجودی بازارگردان در معرض زیان قرار بگیرد. به همین دلیل، قیمت‌هایی که او ارائه می‌کند با توجه به نوسان بازار، هزینه پوشش ریسک و وضعیت عرضه و تقاضا تغییر می‌کنند. هرچه نااطمینانی بیشتر شود، احتمال بازتر شدن فاصله خرید و فروش نیز بالاتر می‌رود.

این مفهوم برای سرمایه‌گذار ایرانی چه معنایی دارد؟

در ایران، تغییرات نرخ ارز و تورم می‌تواند ارزش دارایی‌های پایه بعضی صندوق‌ها را سریع جابه‌جا کند. اگر بازار دارایی پایه بسته، کم‌عمق یا پرنوسان باشد، برآورد NAV نیز ممکن است با تأخیر یا ابهام همراه شود. بنابراین وجود بازارگردان به‌تنهایی برای ارزیابی کیفیت یک ETF کافی نیست.

سرمایه‌گذار بهتر است پیش از ثبت سفارش، NAV اعلام‌شده، فاصله بهترین قیمت خرید و فروش، عمق سفارش‌ها، حجم معاملات و زمان آخرین به‌روزرسانی اطلاعات را کنار هم ببیند. همچنین بهتر است سفارش بازار بدون محدودیت قیمت را با احتیاط بشناسد، زیرا در نماد کم‌عمق ممکن است معامله در قیمتی نامطلوب انجام شود. مشاهده سفارش‌های بزرگ نیز به‌تنهایی اثبات دست‌کاری بازار نیست؛ تغییر حجم و قیمت می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد.

نکته‌های کلیدی

• بازارگردان با ارائه هم‌زمان قیمت خرید و فروش، به نقدشوندگی ETF کمک می‌کند.

• یکی از وظایف مهم او کاهش فاصله پایدار میان قیمت تابلو و NAV است، نه تضمین برابری همیشگی آن‌ها.

• فاصله کم میان بهترین قیمت خرید و فروش می‌تواند هزینه ورود و خروج را کاهش دهد.

• حجم بالای معاملات به‌تنهایی معیار کافی نیست؛ عمق سفارش‌ها و فاصله قیمت‌ها نیز مهم‌اند.

• بازارگردان از اختلاف قیمت خرید و فروش درآمد کسب می‌کند و هم‌زمان ریسک موجودی خود را مدیریت می‌کند.

• در بازار ایران، تورم، نوسان دلار و شرایط دارایی پایه می‌توانند بر NAV و کیفیت بازارگردانی اثر بگذارند.

• حضور بازارگردان نه سود را تضمین می‌کند و نه ریسک سرمایه‌گذاری را از بین می‌برد؛ تصمیم‌گیری نیازمند بررسی اطلاعات صندوق و شرایط بازار است.