موج تازه ETFهای رمزارزی؛ راه ساده‌تر، اما نه کم‌ریسک‌تر

تا همین چند سال پیش، ورود به بازار رمزارز بدون ساخت کیف پول، انتخاب صرافی و نگهداری کلید خصوصی تقریبا ممکن نبود. حالا در بازار آمریکا، سرمایه‌گذار می‌تواند از طریق حساب کارگزاری و با خرید واحد یک صندوق بورسی، در معرض نوسان بیت‌کوین، اتریوم و حتی رمزارزهایی مانند سولانا و XRP قرار بگیرد. رشد سریع این صندوق‌ها نشان می‌دهد رمزارز از حاشیه بازار مالی به بخشی از محصولات متعارف وال‌استریت تبدیل شده است؛ تغییری که برای سرمایه‌گذار ایرانی نیز مهم است، حتی اگر دسترسی مستقیم به این ابزارها نداشته باشد.

پاسخ کوتاه

ETF رمزارزی خرید و نگهداری دارایی دیجیتال را از نظر فنی ساده می‌کند، اما نوسان و ریسک اقتصادی آن را از بین نمی‌برد. سرمایه‌گذار ایرانی علاوه بر ریسک خود رمزارز، باید محدودیت کارگزاری خارجی، تحریم، انتقال پول و اثر نرخ دلار بر بازده ریالی را هم در نظر بگیرد.

ETF رمزارزی دقیقا چیست؟

مهم‌ترین نمونه‌های این بازار، صندوق‌های اسپات هستند. چنین صندوقی رمزارز واقعی، مثلا بیت‌کوین یا اتر، را نزد متولی نگهداری می‌کند و قیمت واحدهایش تا حد امکان همراه قیمت همان دارایی حرکت می‌کند. خریدار دیگر مستقیما با عبارت بازیابی، کیف پول یا انتقال روی شبکه سروکار ندارد و می‌تواند دارایی را کنار سهام و اوراق خود در یک حساب ببیند.

البته این سادگی نباید با حذف ریسک اشتباه گرفته شود. در آمریکا، صندوق‌های اسپات رمزارزی از نظر حقوقی عمدتا محصول قابل معامله یا تراست مبتنی بر قانون اوراق بهادار ۱۹۳۳ هستند، نه ETFهای مشمول قانون شرکت‌های سرمایه‌گذاری ۱۹۴۰. ظاهر معامله مشابه ETF است، اما همه حمایت‌های حقوقی صندوق‌های متعارف الزاما درباره آنها وجود ندارد.

بیت‌کوین؛ ستون اصلی بازار

ETFهای اسپات بیت‌کوین در ژانویه ۲۰۲۴ وارد بازار آمریکا شدند و خیلی زود به دسته‌ای بزرگ تبدیل شدند. طبق داده‌های منبع، صندوق IBIT متعلق به بلک‌راک حدود ۷۱ میلیارد دلار دارایی دارد؛ رقمی که بیش از نیمی از بازار ETFهای اسپات بیت‌کوین را تشکیل می‌دهد. پس از آن، FBTC فیدلیتی با حدود ۱۸ میلیارد دلار و GBTC گری‌اسکیل با نزدیک ۱۵ میلیارد دلار قرار دارند.

این تمرکز بالا اهمیت نقدشوندگی، اندازه صندوق و هزینه را نشان می‌دهد. بااین‌حال، بزرگ بودن یک صندوق به معنای کم‌نوسان بودن بیت‌کوین یا تضمین بازده نیست؛ واحد صندوق همچنان از قیمت دارایی پایه اثر می‌گیرد.

اتریوم؛ روایتی متفاوت

ETFهای اسپات اتریوم از ژوئیه ۲۰۲۴ به بازار رسیدند. ETHA با حدود ۱۱ میلیارد دلار دارایی در جایگاه نخست این بخش قرار دارد و FETH حدود ۲.۳ میلیارد دلار دارایی دارد. تفاوت اتریوم با بیت‌کوین فقط در نام یا قیمت نیست: اتریوم زیرساخت بسیاری از قراردادهای هوشمند، برنامه‌های غیرمتمرکز و پروژه‌های توکن‌سازی است. بنابراین ریسک و منطق اقتصادی صندوق اتر نیز به تحولات همین اکوسیستم وابسته است.

موج آلت‌کوین‌ها و افزایش ریسک

ورود صندوق‌های اسپات سولانا و XRP از سال ۲۰۲۵ دامنه بازار را گسترده‌تر کرد. صندوق‌های سولانا نزدیک ۸۸۰ میلیون دلار ورود تجمعی سرمایه و صندوق‌های XRP حدود یک میلیارد دلار جذب کرده‌اند. این ارقام از وجود تقاضا خبر می‌دهند، نه از کیفیت یا آینده قطعی آن دارایی‌ها. آلت‌کوین‌ها معمولا نوسان بیشتر، سابقه کوتاه‌تر و حساسیت بالاتری به مقررات و تحولات فنی دارند.

مثال عددی

فرض کنید قیمت دلاری یک ETF رمزارزی ۱۰ درصد افت کند، اما در همان دوره نرخ دلار در ایران ۱۵ درصد بالا برود. ارزش ریالی سرمایه صرفا با نگاه به افت ۱۰ درصدی قابل فهم نیست؛ هر دو حرکت بر نتیجه اثر می‌گذارند. این مثال فرضی است و هزینه انتقال پول، کارمزد، مالیات و محدودیت نقدکردن دارایی را نیز در بر نمی‌گیرد.

مسئله مخصوص سرمایه‌گذار ایرانی

ETF می‌تواند ریسک نگهداری مستقیم کلید خصوصی را کاهش دهد، اما برای ایرانیان ریسک دیگری می‌سازد: احتمال مسدودشدن حساب به‌دلیل تحریم یا الزامات احراز هویت. استفاده از واسطه‌های نامطمئن نیز ریسک طرف مقابل را بالا می‌برد. افزون بر این، بازده ریالی ترکیبی از عملکرد دلاری دارایی و تغییر نرخ ارز است؛ پس مقایسه ساده بازده ETF با تورم داخلی ممکن است گمراه‌کننده باشد.

نکته‌های کلیدی

• ETF رمزارزی دسترسی فنی را آسان می‌کند، نه اینکه نوسان بازار را حذف کند.
• بیت‌کوین بزرگ‌ترین بخش این بازار است و IBIT در داده‌های منبع فاصله زیادی با رقبا دارد.
• صندوق‌های اتریوم و آلت‌کوین‌ها در معرض محرک‌ها و ریسک‌هایی متفاوت قرار می‌گیرند.
• ورود سرمایه به یک صندوق، تضمین‌کننده سود یا نشانه قطعی آینده قیمت نیست.
• برای سرمایه‌گذار ایرانی، تحریم، دسترسی به کارگزاری، انتقال پول و نوسان دلار بخشی جدایی‌ناپذیر از ارزیابی ریسک است.