رکوردشکنی دلار توافقی در سایه عقب‌نشینی بازار آزاد؛ دو نرخ ارز، دو پیام متفاوت

بازار ارز این روزها یک پیام دوگانه می‌فرستد: دلاری که در صرافی‌ها معامله می‌شود ارزان شده، اما دلاری که باید به چرخه تجارت و تولید برگردد، از همیشه گران‌تر است. در روزهایی که خبرهای کاهش تنش، بازار آزاد را از قله ۱۹۵ هزار تومان عقب نشاند، نرخ توافقی بی‌سروصدا از سد تاریخی ۱۵۵ هزار تومان گذشت. این واگرایی، مهم‌ترین اتفاق بازار ارز در روزهای اخیر است.

پاسخ کوتاه: دلار بازار آزاد در هفته گذشته با انتشار سیگنال‌های سیاسی کاهش تنش، از اوج ۱۹۵ هزار تومان حدود ۶ هزار تومان عقب‌نشینی کرد و به کانال ۱۸۴ تا ۱۸۸ هزار تومان رسید؛ اما هم‌زمان دلار توافقی برای نخستین‌بار از سقف ۱۵۵ هزار تومان عبور کرد و رکورد تاریخی زد. نتیجه آنکه شکاف دو نرخ به حدود ۳۰ هزار تومان رسیده و افت قیمت در بازار آزاد هنوز به معنای ارزان شدن عمومی ارز در اقتصاد نیست.

دو بازار، دو جهت مخالف

معاملات هفته منتهی به ۱۵ مرداد نشان داد بازار آزاد بیش از هر چیز به اخبار سیاسی واکنش نشان می‌دهد. دلار که در ابتدای هفته تحت فشار ریسک‌های سیاسی تا محدوده ۱۹۵ هزار تومان پیش رفته بود، با انتشار اخبار امیدوارکننده درباره ازسرگیری مسیر دیپلماتیک، در پنج روز حدود ۶ هزار و ۳۰۰ تومان معادل ۳.۲ درصد عقب نشست و هفته را روی ۱۸۸ هزار و ۲۰۰ تومان بست. در روزهای بعد نیز اصلاح ادامه یافت و نرخ در محدوده ۱۸۴ تا ۱۸۶ هزار تومان ثبت شد.

در سمت دیگر، بازار توافقی مسیر کاملا متفاوتی را طی کرد. دلار توافقی که در چهار ماه اخیر حدود ۱۰.۸ درصد رشد کرده و از ۱۳۹ هزار تومان بالا آمده بود، روز ۲۰ مرداد با رشد ۲۱۴ تومانی به ۱۵۵ هزار و ۱۴۵ تومان رسید و برای نخستین‌بار از سقف تاریخی ۱۵۵ هزار تومان عبور کرد. یعنی در روزی که بازار آزاد تقریبا هزار تومان ارزان شد، نرخ رسمی‌تر بازار تجاری نه‌تنها پایین نیامد، بلکه رکورد زد.

شکاف ۳۰ هزار تومانی چه می‌گوید؟

اگر نرخ بازار آزاد را با قیمت فروش دلار توافقی مقایسه کنیم، فاصله دو بازار به حدود ۲۹ تا ۳۰ هزار تومان رسیده است؛ یعنی دلار آزاد حدود ۱۸ تا ۱۹ درصد بالاتر از نرخ توافقی قیمت دارد. این دو نرخ دقیقا یک کالا با شرایط یکسان نیستند، اما همین شکاف برای فعالان اقتصادی سیگنال مهمی است: وقتی فاصله زیاد می‌شود، انگیزه صادرکننده برای فروش ارز در کانال رسمی کاهش می‌یابد و بخشی از ارز به سمت بازار آزاد «فرار» می‌کند. از سوی دیگر، رکوردزنی نرخ توافقی یعنی هزینه تأمین ارز برای بخشی از زنجیره واردات و تولید در حال افزایش است؛ اتفاقی که اثر آن روی قیمت تمام‌شده کالاها دیر یا زود دیده می‌شود.

سیاست؛ موتور مشترک هر دو بازار

تعبیر دقیق از رفتار بازار این است که معامله‌گران به «احتمال کاهش تنش» واکنش نشان داده‌اند، نه به یک توافق قطعی؛ چراکه مذاکره مستقیم هنوز در جریان نیست و پیام‌ها از طریق واسطه‌ها ردوبدل می‌شود. اخبار مربوط به مذاکرات درباره مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز، بخشی از خوش‌بینی را زنده نگه داشته، اما هنوز توافق نهایی اعلام نشده و شروط دیگری مانند رفع تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌ها روی میز است. به همین دلیل ریسک سیاسی از بازار حذف نشده و معامله‌گران در «منطقه انتظار» مانده‌اند: اگر مسیر دیپلماتیک جلو برود، فشار بیشتری روی دلار آزاد وارد می‌شود و اگر شکست بخورد، تقاضای احتیاطی می‌تواند به سرعت جهت بازار را عوض کند.

تتر و دلار دیجیتال؛ مترجم انتظارات

بازار ارز دیجیتال نیز همین الگو را دنبال کرده است. تتر که برای بسیاری از سرمایه‌گذاران ایرانی حکم «دلار دیجیتال» را دارد، پس از نوسان شدید و جهش چند هزار تومانی، در کانال ۱۸۷ هزار تومان تثبیت شده و هم‌سو با بازار آزاد، وارد فاز نوسان محدود و انتظار شده است. نزدیکی قیمت تتر به دلار آزاد نشان می‌دهد فعالان این بازار هم هنوز قضاوت نهایی درباره مسیر قیمت‌ها را به اخبار سیاسی آینده موکول کرده‌اند.

مثال عددی: فرض کنید یک شرکت صادرکننده باید ارز حاصل از فروش خود را با نرخ توافقی به کشور برگرداند. اگر همین امروز دلار توافقی حدود ۱۵۵ هزار تومان باشد و قیمت بازار آزاد حدود ۱۸۵ هزار تومان، هر دلار صادراتی که به کانال رسمی برگردد، حدود ۳۰ هزار تومان کمتر از ارزش خود در بازار آزاد فروخته می‌شود؛ این فاصله است که تصمیم صادرکننده درباره زمان و کانال فروش ارز را شکل می‌دهد و در نهایت روی حجم عرضه ارز اثر می‌گذارد.

نکته‌های کلیدی

• دلار آزاد در یک هفته حدود ۳.۲ درصد از اوج خود عقب نشست، اما دلار توافقی رکورد ۱۵۵ هزار و ۱۴۵ تومان را ثبت کرد.

• شکاف نرخ آزاد و توافقی به حدود ۳۰ هزار تومان (نزدیک ۱۹ درصد) رسیده که برای صادرات، واردات و بازگشت ارز حیاتی است.

• رشد ۱۰.۸ درصدی دلار توافقی در چهار ماه اخیر، هزینه ارز در بخش رسمی اقتصاد را به تدریج بالا برده است.

• تتر هم‌سو با بازار آزاد در کانال ۱۸۷ هزار تومان در نوسان محدود مانده و بازارها در انتظار روشن شدن مسیر سیاسی هستند.

• هیچ‌کدام از سناریوهای صعود یا اصلاح قطعی نیستند؛ بازار ارز ایران با یک خبر سیاسی می‌تواند مسیر خود را به سرعت تغییر دهد.