مخازن گاز اروپا در آستانه زمستان خالی‌ترین از ۱۵ سال اخیر؛ بحرانی که از تابستان آغاز شد
ذخایر گاز اتحادیه اروپا در میانه مرداد به پایینترین سطح تاریخ برای این موقع سال رسیده و قیمت گاز به بالای ۶۰ یورو صعود کرده است؛ ترکیبی از اختلال در هرمز و گرمای تابستان که زمستان را پرهزینه‌تر از همیشه می‌کند.
در حالی که نگاه‌ها به نفت خام و قیمت‌های ۸۰ و ۹۰ دلاری آن دوخته شده، صحنه اصلی نبرد انرژی این روزها جای دیگری است: بازار گاز طبیعی اروپا. شاخص گاز هلند در میانه مرداد از ۶۰ یورو بر مگاواتساعت گذشت و مخازن زیرزمینی اتحادیه اروپا در پایینترین سطح ثبتشده برای این موقع از سال قرار گرفتند؛ ترکیبی که زمستانی سخت و گران برای اروپا می‌سازد و برای بازیگران انرژی منطقه، از جمله ایران، هم فرصت دارد هم تهدید.
پاسخ کوتاه: ذخایر گاز اتحادیه اروپا این روزها فقط حدود ۵۷ تا ۵۹ درصد ظرفیت را پر کرده؛ کمترین میزان برای این زمان از سال از ۲۰۱۱ تاکنون و حدود ۱۲ واحد درصد کمتر از سال قبل. قیمت گاز همزمان به بالای ۶۰ یورو بر مگاواتساعت صعود کرده و با تداوم محدودیت تردد در تنگه هرمز و آسیب زیرساخت‌های گاز قطر، بازار زمستانی پرنوسانی در انتظار است.
مخازنی که تابستان را هم نتوانستند پر کنند
اروپا زمستان گذشته را با ذخایر تنها ۲۸ درصدی تمام کرد؛ سطحی بسیار پایین‌تر از سال‌های معمول. انتظار می‌رفت تابستان امسال مخازن دوباره پر شود، اما آمار تازه نشان می‌دهد پرشدگی به حدود ۵۹ درصد رسیده، در حالی که میانگین پنج‌ساله این مقطع از سال حدود ۷۱ درصد است و پارسال در همین زمان حدود ۱۲ واحد درصد بیشتر بود. هدف رسمی اروپا رسیدن به ۸۰ درصد پیش از شروع زمستان است، اما برآوردهای تحلیلی می‌گویند در خوش‌بینانه‌ترین حالت بین ۶۷ تا ۷۶ درصد محقق می‌شود.
دو نیرو در برابر پر شدن مخازن
نخستین عامل، تداوم اختلال در تنگه هرمز است که محمولههای گاز مایع قطر را در مسیر پایانه‌های اروپایی به تأخیر می‌اندازد. آسیب حملات به دو واحد مایع‌سازی و یک واحد گاز به مایع در قطر، حدود ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات این کشور را که معادل نزدیک به ۱۳ میلیون تن در سال است از مدار خارج کرده و بازسازی کامل آن سال‌ها زمان می‌برد. دومین عامل، موج‌های گرمای شدید در جنوب و مرکز اروپاست که مصرف برق سرمایشی را بالا برده و گاز را به جای انبار، به کوره نیروگاهها برده است. عامل سوم ساختاری است: بازار در وضعیت بکواردیشن قرار دارد، یعنی قیمت نقدی بالاتر از قراردادهای آینده است؛ همین موضوع انگیزه خرید گاز گران برای انبارش را از بین برده است.
زمستان از تابستان قیمت گرفت
شاخص گاز هلند در معاملات میانه مرداد به ۶۱.۸ یورو بر مگاواتساعت رسید و نزدیک سقف ثبتشده در اواخر ژوئیه ایستاد؛ رقمی که نسبت به اواخر ژوئن حدود ۴۹ درصد بالاتر است. تحلیلگران می‌گویند تا بازگشت کامل مسیرهای حمل‌ونقل خلیج فارس، بازار به هر خبر سیاسی حساس خواهد بود. سناریوی هشدار این است: اگر زمستان سرد باشد و گاز قطر همچنان در دسترس نباشد، برخی برآوردها قیمت را تا ۱۱۰ یورو بر مگاواتساعت می‌برند؛ یعنی نزدیک به دو برابر قیمت فعلی. در آن صورت، حتی تقاضای گاز اروپا که در سال‌های اخیر حدود ۱۷ درصد از سطح پیش از بحران کاهش یافته هم نمی‌تواند جلوی جهش قیمت را بگیرد.
برای ایران؛ هم فرصت، هم زنگ خطر
در دل همین بحران، خبر مهمی برای ایران وجود دارد: صادرات گاز خط لولهای ایران به ترکیه در دو ماه گذشته به رکورد تاریخی رسید و واردات ترکیه در پنج ماه نخست سال نسبت به دوره مشابه پارسال ۶۵ درصد رشد کرد. دلیل ساده است؛ قیمت قراردادهای بلندمدت ایران از قیمت نقدی متورم بازار جهانی ارزانتر از آب درآمده است. این یعنی بحران انرژی اروپا برای صادرکنندگان گاز منطقه‌ای که زیرساخت صادراتی دارند، فرصت درآمد ارزی ایجاد می‌کند. در سوی دیگر، افزایش قیمت جهانی انرژی هزینه تولید را بالا می‌برد، رقابت‌پذیری صنایع انرژی‌بر را کاهش می‌دهد و از مسیر صادرات و هزینه واردات، به اقتصاد داخلی هم سرریز می‌شود.
مثال عددی: فرض کنید اروپا امسال با ۷۰ درصد ذخیره وارد زمستان شود در حالی که سال قبل حدود ۸۲ درصد ذخیره داشت. با مصرف یکسان، مخازن خیلی زودتر به کف می‌رسند و هر موج سرمای چندروزه، بازار را ناگزیر به خرید گاز نقدی با قیمت بالاتر می‌کند؛ هزینه این تفاوت مستقیم روی قبض انرژی و رقابت صنایع اروپایی می‌نشیند و غیرمستقیم، قیمت جهانی کالا و انرژی را تحت فشار می‌گذارد.
نکته‌های کلیدی
- ذخایر گاز اتحادیه اروپا حدود ۵۷ تا ۵۹ درصد است؛ کمترین سطح برای این موقع از سال از ۲۰۱۱ و حدود ۱۲ واحد درصد کمتر از پارسال.
- زمستان قبل با ذخایر ۲۸ درصدی تمام شد؛ یعنی نقطه شروع امسال هم پایین‌تر از حد معمول است.
- شاخص گاز هلند به بالای ۶۰ یورو و نزدیک سقف اواخر ژوئیه (حدود ۶۲ یورو) رسیده؛ نسبت به اواخر ژوئن حدود ۴۹ درصد بالاتر.
- حدود ۱۷ درصد ظرفیت گاز مایع قطر (نزدیک به ۱۳ میلیون تن در سال) به دلیل آسیب زیرساخت‌ها از مدار خارج است و بازسازی آن سال‌ها طول می‌کشد.
- بازار در وضعیت بکواردیشن است؛ قیمت نقدی بالاتر از آتی و انگیزه انبارش کم.
- سناریوی زمستان سرد با کمبود گاز قطر، قیمت‌ها را تا ۱۱۰ یورو بر مگاواتساعت بالا می‌برد.
- صادرات گاز ایران به ترکیه رکورد زده و در پنج ماه نخست سال ۶۵ درصد رشد کرده؛ نشانه‌ای از ارزش قراردادهای بلندمدت در دوران گرانی قیمت نقدی.
پرسش‌های متداول
چرا ذخایر گاز اروپا در آستانه زمستان به پایینترین سطح ۱۵ سال اخیر رسیده است؟
به دلیل اختلال در تنگه هرمز که محمولههای گاز مایع قطر را به تأخیر انداخته و گرمای شدید تابستان که مصرف برق سرمایشی را بالا برده و گاز را به نیروگاهها برده است. همچنین بازار در وضعیت بکواردیشن قرار دارد و خرید گاز گران برای انبارش را بیانگیزه کرده است.
قیمت گاز اروپا در تابستان امسال به چه سطحی رسید؟
شاخص گاز هلند در میانه مرداد به ۶۱.۸ یورو بر مگاواتساعت رسید و نسبت به اواخر ژوئن حدود ۴۹ درصد بالاتر رفت؛ رقمی نزدیک به سقف ثبتشده در اواخر ژوئیه.
بحران گاز اروپا چه تأثیری بر صادرات گاز ایران داشته است؟
صادرات گاز خط لولهای ایران به ترکیه در دو ماه گذشته به رکورد تاریخی رسید و واردات ترکیه در پنج ماه نخست سال نسبت به دوره مشابه پارسال ۶۵ درصد رشد کرد، زیرا قیمت قراردادهای بلندمدت ایران از قیمت نقدی متورم بازار جهانی ارزانتر است.
