فشار هم‌زمان بر هرمز و دریای سرخ؛ چرا مسیر نفت عربستان برای بازار انرژی مهم است؟
تنش‌های منطقه‌ای، هم مسیر شرقی صادرات نفت عربستان از تنگه هرمز و هم مسیر جایگزین این کشور در دریای سرخ را تحت فشار قرار داده است. برای سرمایه‌گذار ایرانی، پیام اصلی این تحول افزایش ریسک حمل‌ونقل، نوسان بازار انرژی و حساسیت بیشتر نرخ ارز و انتظارات تورمی است.
بازار جهانی نفت فقط به مقدار تولید وابسته نیست؛ نفت باید از میدان به خط لوله، بندر و سپس مقصد نهایی برسد. اکنون اختلال در تنگه هرمز و ناامنی مسیر دریای سرخ، دو راه اصلی صادرات نفت عربستان را هم‌زمان زیر فشار گذاشته است. اهمیت ماجرا برای ایران نیز روشن است: هر شوک منطقه‌ای می‌تواند علاوه بر بازار نفت، هزینه تجارت، نرخ ارز و انتظارات تورمی را تحت تأثیر قرار دهد.
پاسخ کوتاه
بر اساس گزارش شینهوا، محدودیت تردد در تنگه هرمز و حمله به خط لوله شرق به غرب عربستان، انعطاف این کشور برای رساندن نفت به بازار جهانی را کاهش داده است. نتیجه لزوما کمبود قطعی نفت نیست، اما آسیب‌پذیری زنجیره عرضه و احتمال نوسان شدید قیمت و هزینه حمل را افزایش می‌دهد.
دو مسیر، یک گلوگاه بزرگ
عربستان به‌طور سنتی نفت بنادر شرقی خود را وارد خلیج فارس می‌کند و سپس از تنگه هرمز به بازارهای جهانی می‌فرستد. طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این تنگه عبور کرده که نزدیک به یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان بوده است.
پس از تشدید درگیری آمریکا و ایران از فوریه، تردد در این آبراه به‌شدت محدود شده است. داده‌های شرکت کپلر نیز نشان می‌دهد در برخی روزها شمار کشتی‌های حامل کالا بسیار اندک بوده و حتی نفتکش‌های غول‌پیکر و کشتی‌های حمل گاز طبیعی مایع در مسیر دیده نشده‌اند. بنابراین مشکل فقط قیمت نفت نیست؛ ظرفیت واقعی انتقال انرژی نیز در معرض فشار قرار گرفته است.
سوپاپ اطمینانی که آسیب‌پذیر شد
راه جایگزین عربستان، خط لوله شرق به غرب است که نفت را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ می‌رساند. این مسیر قرار بود وابستگی به هرمز را کم کند، اما تشدید درگیری با حوثی‌های یمن، تردد از باب‌المندب و حتی زیرساخت‌های داخل عربستان را با تهدید روبه‌رو کرده است.
وزارت انرژی عربستان اعلام کرد این خط لوله در ۱۱ سپتامبر چند بار هدف حمله قرار گرفته و سپس برای احتیاط تعطیل شده است. تا ۱۶ سپتامبر نیز زمان رسمی بازگشایی اعلام نشده بود. برآوردهای نقل‌شده در گزارش از بازگشت جریان ظرف چند روز تا تعمیر کامل در پنج تا شش هفته متغیر است و بعضی ارزیابی‌های بازار دوره‌ای تا حدود هشت هفته را مطرح می‌کنند. همین دامنه وسیع، میزان عدم‌اطمینان را نشان می‌دهد.
ذخایر کمتر، حساسیت بیشتر
ذخایر نفتی معمولا ضربه‌گیر بازار در زمان اختلال عرضه‌اند، اما این حاشیه اطمینان نیز کوچک‌تر شده است. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید ذخایر قابل مشاهده جهان در ماه اوت ۹۵ میلیون بشکه دیگر کاهش یافته و افت تجمعی از پایان فوریه به ۵۰۷ میلیون بشکه رسیده است؛ یعنی به‌طور متوسط حدود ۲.۸ میلیون بشکه در روز.
کاهش ذخایر به این معناست که هر اختلال تازه می‌تواند سریع‌تر بر معاملات فیزیکی و انتظارات فعالان بازار اثر بگذارد. هم‌زمان، هزینه بیمه بعضی محموله‌های عبوری از هرمز به ۵ تا ۶ درصد ارزش بار رسیده و حق بیمه اضافی ریسک جنگ ممکن است تا ۱۰ درصد بالا برود. این هزینه‌ها می‌توانند حتی بدون توقف کامل صادرات، قیمت تحویل انرژی را افزایش دهند.
اثر احتمالی برای اقتصاد ایران
برای سرمایه‌گذار ایرانی، افزایش قیمت جهانی نفت به‌تنهایی معیار کافی نیست. درآمد ارزی، امکان صادرات، محدودیت‌های دسترسی به بازار، هزینه بیمه و حمل، تخفیف‌های فروش و واکنش نرخ دلار همگی اهمیت دارند. از سوی دیگر، گران‌تر شدن انرژی و حمل‌ونقل جهانی می‌تواند هزینه واردات و انتظارات تورمی را بالا ببرد.
فرض کنید ارزش یک محموله ۱۰۰ واحد باشد. بیمه‌ای معادل ۵ تا ۶ درصد، هزینه‌ای برابر ۵ تا ۶ واحد ایجاد می‌کند و اگر حق بیمه ریسک جنگ به ۱۰ درصد برسد، فشار هزینه بسیار بزرگ‌تر می‌شود. این مثال صرفا سازوکار انتقال ریسک را نشان می‌دهد و پیش‌بینی قیمت نیست.
نکته‌های کلیدی
- هرمز حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان را در سال ۲۰۲۵ عبور داده است.
- مسیر جایگزین دریای سرخ نیز به‌دلیل حملات و ناامنی، دیگر یک سوپاپ اطمینان بی‌دردسر نیست.
- افت ذخایر جهانی، توان بازار برای جذب شوک‌های تازه را کاهش می‌دهد.
- بیمه و هزینه حمل می‌توانند پیش از بروز کمبود واقعی، قیمت انرژی را تحت فشار بگذارند.
- در ایران باید اثر نفت را همراه با دلار، تورم، دسترسی صادراتی و هزینه تجارت سنجید؛ این داده‌ها به‌تنهایی مبنای تصمیم خرید یا فروش نیستند.
