سهام پالایشی بورس؛ پیام کریک اسپرد ۹۷ دلاری چیست؟
سهام پالایشی بورس از جهش حاشیه پالایش جهانی اثر می‌پذیرند؛ اما آیا رشد شبندر، شپنا و شراز با وجود ریسک قیمتگذاری داخلی پایدار است؟
سهام پالایشی بورس این روزها پیام مهمی از بحرانی جهانی دریافت می‌کنند؛ بحرانی که نه در قیمت آرام‌تر نفت خام، بلکه در جهش کم‌سابقه قیمت دیزل، بنزین و حاشیه پالایش دیده می‌شود. برنت در ۱۳ اوت ۲۰۲۶ روی ۸۸.۵۲ دلار بسته شد، اما دیزل عمده‌فروشی به حدود ۱۸۰ دلار در هر بشکه رسید. همین شکاف توضیح می‌دهد چرا نمادهایی مانند شبندر و شپنا، هم‌زمان با تشدید کمبود سوخت در جهان، مورد توجه بازار تهران قرار گرفته‌اند.
پاسخ کوتاه
جهش کریک اسپرد به این معناست که فاصله ارزش فرآوردههای نفتی با هزینه نفت خام افزایش یافته و محیط درآمدی پالایشگاه‌ها در بازار جهانی بهبود پیدا کرده است. بااین‌حال، سود پالایشگاههای ایرانی فقط به بازار جهانی وابسته نیست و فرمول قیمتگذاری خوراک و فرآورده، نرخ‌های تسعیر، ترکیب تولید و تصمیم‌های سیاست‌گذار می‌توانند اثر این فرصت را تقویت یا محدود کنند.
چرا بحران اصلی در فرآوردههای نفتی است؟
قیمت نفت خام به‌تنهایی تصویر کاملی از بازار انرژی ارائه نمی‌دهد. در شرایط فعلی، برنت در محدوده ۸۸ دلار قرار دارد، درحالی‌که بهای عمده‌فروشی دیزل حدود ۱۸۰ دلار و بنزین حدود ۱۳۰ دلار در هر بشکه گزارش شده است. کریک اسپرد دیزل آمریکا نیز در ۱۳ اوت درون‌روز به ۹۷ دلار رسید و روی ۹۱.۸۶ دلار بسته شد. کریک بنزین هم در محدوده ۵۹ تا ۶۰ دلار، بالاترین سطح از ژوئن ۲۰۲۲، قرار گرفت.
کریک 3-2-1 آمریکا که حاشیه نظری تبدیل سه بشکه نفت به دو بشکه بنزین و یک بشکه دیزل را نشان می‌دهد، به حدود ۶۶ دلار رسیده است. این شاخص از اوت ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ در بازه ۲۰ تا ۳۵ دلار قرار داشت. بنابراین جهش فعلی صرفا نتیجه بالا رفتن نفت خام نیست؛ بازار برای ظرفیت پالایش و دسترسی به سوخت آماده، ارزش بسیار بیشتری قائل شده است.
چه عواملی کریک اسپرد دیزل را بالا بردند؟
سه قطب از چهار قطب بزرگ پالایش جهان با اختلال روبه‌رو شده‌اند. صادرات دیزل خلیج فارس نسبت به سال قبل ۸۰ درصد کاهش یافته و صادرات نفت خام این منطقه نیز ۴۸ درصد افت کرده است. تردد روزانه نفتکش‌ها در تنگه هرمز از ۳۰ تا ۴۰ فروند پیش از بحران به حدود ۱۰ فروند رسیده و جریان روزانه مایعات نفتی حدود ۴ میلیون بشکه برآورد شده است؛ درحالی‌که برآورد قبلی ۹ میلیون بشکه بود.
هم‌زمان، حملات پهپادی به پالایشگاههای روسیه و ممنوعیت صادرات دیزل این کشور، عرضه را محدود کرده است. چین نیز صادرات فرآورده را متوقف کرده و آمریکا تنها قطب بزرگ فعال باقی مانده؛ موضوعی که وابستگی اروپا به صادرات آمریکا را افزایش می‌دهد.
ظرفیت پالایش جهانی در ژوئیه حدود ۸۰.۹ میلیون بشکه در روز و نزدیک به ۵ میلیون بشکه کمتر از سال قبل بود. کسری عرضه سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ نیز به ۱.۸ میلیون بشکه در روز رسیده و ذخایر جهانی برای نخستین‌بار از آوریل ۲۰۲۵ به زیر ۷.۹ میلیارد بشکه کاهش یافته است. حتی افزایش ۱۷.۴ میلیون‌بشکه‌ای ذخایر نفت خام آمریکا نتوانسته تنگنای بازار فرآورده‌ها را برطرف کند.
سهام پالایشی بورس از این وضعیت چه اثری می‌گیرند؟
افزایش فاصله قیمت فرآورده‌ها با نفت خام، از نظر عملیاتی می‌تواند حاشیه پالایش را تقویت کند. در بورس تهران نیز پالایشی‌ها پیشتاز صعود گروه نفت و گاز شده‌اند و شبندر و شپنا در ۲۳ مرداد در میان نمادهای اثرگذار بر شاخص قرار گرفتند. برای شبندر رشد ۳۰۷ درصدی سودآوری در برابر افزایش ۱۳ درصدی قیمت سهم گزارش شده است؛ اختلافی که توجه بازار را به عملکرد بنیادی این صنعت جلب می‌کند.
بااین‌حال، مقایسه مستقیم کریک اسپرد آمریکا با سود یک پالایشگاه ایرانی کافی نیست. کیفیت نفت خوراک، سهم تولید دیزل و بنزین، هزینه‌های عملیاتی، نرخ تبدیل ارز و فرمول داخلی قیمتگذاری تعیین می‌کنند چه مقدار از جهش جهانی در صورت‌های مالی منعکس شود.
ریسک قیمتگذاری پالایشگاه‌ها چیست؟
بزرگ‌ترین ابهام داخلی به نحوه قیمتگذاری خوراک و فرآوردههای پالایشگاهی مربوط است. درخواست رئیس کمیسیون انرژی مجلس برای تمدید دستورالعمل جاری تا پایان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ثبات مقررات برای این صنعت اهمیت بالایی دارد. تغییر فرمول‌ها می‌تواند رابطه میان قیمت‌های جهانی و سود شناسایی‌شده شرکت‌ها را دگرگون کند.
برای یک مثال عددی، فرض کنید تحلیلگر فقط برنت ۸۸.۵۲ دلاری را ببیند؛ در این صورت شدت بحران را کمتر از واقع ارزیابی می‌کند. اما مقایسه آن با دیزل حدود ۱۸۰ دلاری و کریک بسته‌شده در ۹۱.۸۶ دلار نشان می‌دهد مرکز فشار بازار کجاست. این اختلاف، فرصت عملیاتی پالایش را توضیح می‌دهد، ولی به‌تنهایی معادل سود قطعی سهام‌دار ایرانی نیست.
نکته‌های کلیدی
- کریک اسپرد دیزل تا ۹۷ دلار بالا رفته و نشانه کمبود فرآورده، نه صرفا گرانی نفت خام، است.
- اختلال هم‌زمان خاورمیانه، روسیه و چین، آمریکا را به قطب اصلی فعال عرضه فرآورده تبدیل کرده است.
- رشد حاشیه پالایش جهانی می‌تواند برای پالایشگاههای ایرانی زمینه درآمدی مساعدتری ایجاد کند.
- اثر نهایی این تحول بر شبندر، شپنا و شراز به ترکیب تولید و مقررات داخلی وابسته است.
- تمدید یا تغییر دستورالعمل قیمتگذاری تا پایان ۱۴۰۵ یکی از متغیرهای مهم ارزیابی صنعت است.
پرسش‌های متداول
کریک اسپرد چیست؟
کریک اسپرد اختلاف تقریبی ارزش فرآوردههای تولیدشده با بهای نفت خام مصرفی است. افزایش آن معمولا از بهتر شدن حاشیه نظری فعالیت پالایش حکایت دارد.
چرا با برنت ۸۸ دلاری، قیمت دیزل به حدود ۱۸۰ دلار رسیده است؟
کاهش صادرات خلیج فارس، اختلال پالایشگاههای روسیه، توقف صادرات فرآورده چین و افت ذخایر قابلمشاهده، عرضه سوخت آماده را بسیار محدودتر از عرضه نفت خام کردهاند.
آیا جهش کریک اسپرد به معنی رشد قطعی سهام پالایشی است؟
خیر. حاشیه پالایش جهانی فقط یکی از متغیرهاست و قیمتگذاری داخلی، نرخ ارز، ترکیب تولید، هزینهها و انتظارات قبلی بازار نیز بر سود و قیمت سهام اثر میگذارند.
