ریشه تورم در ایران چیست؛ چاپ پول یا جهش قیمت دلار؟

ریشه تورم در ایران چیست و چرا قدرت خرید حقوق و دستمزد هر سال کمتر می‌شود؟ پاسخ کوتاه اقتصاددانان این است که رشد مداوم نقدینگی به دلیل کسری بودجه دولت زمینه گرانی را می‌سازد و جهش‌های نرخ ارز مثل جرقه‌ای این انبار باروت را شعله‌ور می‌کند.

وقتی دخل و خرج دولت نمی‌خواند

گروهی از کارشناسان اقتصادی معتقدند موتور اصلی گرانی در جیب دولت روشن است. وقتی دولت تعهدات مالی سنگینی دارد اما درآمدهای نفتی یا مالیاتی کفاف هزینه‌هایش را نمی‌دهد، دست به دامن نظام بانکی می‌شود. بانک‌ها این کسری را با خلق پول و افزایش نقدینگی جبران می‌کنند. حجم ریال در گردش زیاد می‌شود، در حالی که کالا و خدمات جدیدی در بازار تولید نشده است. وقتی پول بیشتری دنبال همان تعداد کالا بدود، نتیجه افزایش عمومی قیمت‌ها در اجاره خانه، مواد غذایی و خودرو است.

شوک ارزی چطور آتش گرانی را تندتر می‌کند؟
دیدگاه دوم نگاه متفاوتی دارد و آغاز ماجرا را در جهش دلار و محدودیت‌های تجاری می‌بیند. ایران برای تامین مواد اولیه کارخانه‌ها، قطعات صنعتی و کالاهای اساسی به واردات وابسته است. با اعمال تحریم‌ها یا دشوار شدن تبادلات مالی بین‌المللی، عرضه ارز کم می‌شود و قیمت آن ناگهان بالا می‌رود. هزینه تولید کارخانه‌ها بلافاصله گران می‌شود و تولیدکننده چاره‌ای جز افزایش قیمت نهایی محصول ندارد. در این نگاه، بالا رفتن نرخ ارز علت اولیه است و رشد نقدینگی واکنشی است که اقتصاد برای ادامه حیات نشان می‌دهد.

آنچه داده‌های فرداس نشان می‌دهد

ما در داده‌های ثبت‌شده در پایگاه قیمت فرداس در ساعت ۲۳:۰۰ بیستم مهر ۱۴۰۵ دیدیم که رفتار بازارها به خوبی فشار این دو نیرو را بازتاب می‌دهد. در حالی که نفت برنت روی ۱۰۶٫۴۷ دلار معامله شد، دلار آزاد سطح ۲۶۲٬۶۰۰ تومان و سکه امامی رقم ۲۶۳٬۵۵۰٬۰۰۰ تومان را ثبت کردند. همچنین حباب سکه امامی ۴٫۰۱ درصد بود و دلار ضمنی سکه روی ۲۶۸٬۹۷۰ تومان قرار داشت. این فاصله نشان می‌دهد انتظارات تورمی باعث شده فعالان بازار حاضر باشند سکه را با نرخی بالاتر از ارزش طلای خام و دلار روز بخرند تا ارزش پس‌انداز خود را حفظ کنند.

فرض کنید یک خانوار تصمیم دارد پاداش ۵۰ میلیون تومانی خود را مدیریت کند. اگر این پول یک سال در حساب بانکی بماند و تورم سالانه ۴۰ درصد باشد، قدرت خرید آن در عمل به اندازه ۳۵ میلیون تومان امروز کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل افراد به سمت دارایی‌های امن مانند طلا حرکت می‌کنند.

ریسک‌هایی که باید جدی گرفت

آنچه هنوز مبهم است، سرعت اصلاح ناترازی‌های بودجه در فصل تصویب قوانین مالی سالانه است. اگر هزینه‌های جاری دولت محدود نشود یا تنش‌های منطقه‌ای کانال‌های ارزی را تنگ‌تر کند، هیچ سیاست دستوری نمی‌تواند جلوی رشد قیمت‌ها را بگیرد. کنترل دستوری قیمت شیر و مرغ یا تثبیت مصنوعی یک نرخ ارز خاص، بدون مهار ریشه‌های پولی، فقط عرضه را کم می‌کند و در دوره‌های بعد به جهش‌های بزرگ‌تر می‌انجامد.

جمع‌بندی ما

برداشت ما در تحریریه فرداس این است که هر دو تحلیل یک واقعیت مشترک دارند: نقدینگی زمینه پایدار گرانی است و شوک ارزی شتاب‌دهنده آن. بدون انضباط در بانک‌ها و شفافیت در بودجه عمومی، ثبات پایدار شکل نمی‌گیرد.

نکته‌های کلیدی

• کسری بودجه ساختاری دولت عامل دائمی خلق پول و افزایش نقدینگی است.
• نوسان نرخ ارز مستقیما هزینه تولید و قیمت اقلام مصرفی را بالا می‌برد.
• حل ناترازی بانک‌ها شرط ابتدایی برای آرام کردن انتظارات تورمی است.

محرک اصلی: ناترازی بودجه دولت و نوسانات ورود ارز به چرخه تجارت.
ریسک مهم: ماندگاری نااطمینانی‌های منطقه‌ای و تداوم فشار بر نرخ ارز.
رویداد بعدی: تصمیم‌گیری‌های ارزی بانک مرکزی و جزئیات ارقام درآمدی لایحه بودجه.

برای پایش دقیق حباب طلا و سنجش ارزش واقعی دارایی‌ها می‌توانید از ابزارهای تحلیلی و نمودارهای لحظه‌ای فرداس استفاده کنید.