تورم احساسی چیست و چرا گرانی واقعی بیشتر از آمار رسمی است؟

برای درک اینکه تورم احساسی چیست، کافی است تفاوت قیمت خریدهای سوپرمارکتی خود را با درصدهای اعلامی در اخبار مقایسه کنید. تورم احساسی ادراک واقعی خانوار از افزایش قیمت اقلام پرمصرف مانند گوشت و برنج است که با محاسبات اداری تفاوت دارد. شاخص رسمی قیمت‌ها میانگین صدها قلم کالا و خدمات مختلف را می‌سنجد، در حالی که زندگی روزمره شهروندان بیشتر زیر بار هزینه‌های خوراک و اجاره‌خانه اداره می‌شود.

سبد مرکز آمار چه تفاوتی با سبد خرید روزمره دارد؟
مرکز آمار برای محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) تغییرات قیمت صدها قلم کالا و خدمت را پایش می‌کند. در این سبد استاندارد، اقلامی مانند هزینه سفر، لوازم خانگی و پوشاک در کنار قیمت تخم‌مرغ و روغن قرار می‌گیرند. یک خانواده با درآمد متوسط هر ماه لوازم خانگی یا بلیت هواپیما نمی‌خرد، اما هر هفته برای خرید مواد غذایی به فروشگاه می‌رود. در مهر ماه، مرکز آمار نرخ تورم نقطه به نقطه را ۳۱.۶ درصد و تورم سالانه دوازده‌ماهه را ۳۳.۶ درصد اعلام کرد، در شرایطی که شتاب گرانی اقلام خوراکی برای بسیاری از خانواده‌ها فراتر از این ارقام بود.

تورم احساسی چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟
ذهن مصرف‌کننده به دفعات تکرار خرید حساس است و اقتصاددانان این رفتار را با شاخص قیمت روزمره (EPI) تعریف می‌کنند. اگر قیمت لبنیات در طول سال چند بار افزایش یابد، این جهش در حافظه اقتصادی ثبت می‌شود، اما ثبات قیمت کالاهای کم‌مصرف به چشم نمی‌آید. در نظرسنجی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس مشخص شد در دوره‌ای که تورم رسمی نقطه به نقطه در محدوده ۴۶ تا ۵۱ درصد قرار داشت، میانه نرخ تورم احساس‌شده توسط جامعه به حدود ۸۶ درصد رسید. این اختلاف ۳۵ درصدی به دلیل سوگیری ذهنی به سمت قیمت‌های افزایشی و سهم مسکن است که بیش از ۳۰ درصد هزینه خانوار در کلان‌شهرها را شامل می‌شود.

کند شدن شتاب تورم باعث ارزانی کالاها نمی‌شود

آیا کاهش نرخ تورم ماهانه به معنای ارزان شدن کالاهاست؟ کاهش شتاب گرانی قیمت‌ها را پایین نمی‌آورد. نرخ تورم ماهانه ۲.۷ درصدی ثبت‌شده در مهر ماه نشان می‌دهد که سطح قیمت‌ها در این ماه نیز ۲.۷ درصد گران‌تر شده است. وقتی تورم ماهانه کم می‌شود، تنها از شتاب افزایش قیمت‌ها کاسته شده، اما سطح عمومی قیمت‌ها همچنان در بالاترین نقطه تاریخی باقی می‌ماند. شاخص قیمت‌ها بالا مانده و دستمزدها با تاخیر زمانی طولانی تلاش می‌کنند خود را به این سطح برسانند.

آنچه داده‌های فرداس نشان می‌دهد

داده‌های ثبت‌شده در پایگاه داده فرداس در ساعت ۲۳:۰۶ روز ۳ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که فاصله میان احساس تورم و واقعیت بازار، پس‌اندازها را به سمت دارایی‌های امن هدایت کرده است. در این ساعت، قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد ۲۶۹,۵۰۰ تومان ثبت شد که بازدهی ماهانه ۱۴.۸۷ درصدی را نشان می‌دهد. سکه امامی نیز در سطح ۲۶۴,۷۳۵,۰۰۰ تومان معامله شد و رشد ماهانه ۱۰.۳ درصدی همراه با حباب ۴.۳۶ درصدی را ثبت کرد. همچنین طلای ۱۸ عیار با رقم ۲۵,۹۹۳,۳۰۰ تومان رشدی معادل ۷.۷۵ درصد در یک ماه داشت.
در داده‌های اختصاصی فرداس، نرخ دلار ضمنی سکه عدد ۲۸۱,۶۵۹ تومان را ثبت کرد که بیش از ۱۲ هزار تومان بالاتر از قیمت دلار در بازار آزاد است. این اختلاف نشان می‌دهد خریداران در بازار سکه حاضرند نرخ‌های بالاتری را برای پوشش ریسک گرانی پیش‌خور کنند. فرض کنید یک فرد شاغل در ابتدای ماه ۵۰ میلیون تومان در حساب بانکی نگهداری کرده باشد؛ در برابر رشد ۱۴.۸۷ درصدی دلار و ۱۰.۳ درصدی سکه، ارزش واقعی این پس‌انداز نقدی ظرف یک ماه کاهش یافته است.

ریسک‌هایی که باید جدی گرفت

شکل‌گیری انتظارات تورمی بر پایه تورم احساسی می‌تواند به تقاضای شتاب‌زده در بازار دارایی‌ها ختم شود. وقتی افکار عمومی گرانی را بسیار بالاتر از آمارهای رسمی تخمین می‌زند، تمایل به خرید طلا و ارز افزایش می‌یابد. در چنین وضعیتی حباب قیمتی دارایی‌ها بزرگ می‌شود و با هر شوک خبری مثبت یا اصلاح مقطعی، خریداران در اوج قیمت با زیان کوتاه‌مدت روبرو می‌شوند. آنچه هنوز روشن نیست، میزان اثرگذاری سیاست‌های پولی برای مهار نقدینگی و مدیریت انتظارات جامعه است.

جمع‌بندی ما

برداشت ما در تحریریه فرداس این است که تورم احساسی واقعیت ملموس دخل و خرج خانواده‌هایی است که بخش اصلی درآمدشان صرف سفره و اجاره‌بها می‌شود. شاخص‌های رسمی تصویر کلی اقتصاد را ترسیم می‌کنند، اما تفاوت الگوی مصرف طبقات درآمدی را نشان نمی‌دهند. تصمیم‌گیری مالی بر مبنای تورم احساسی و درک شکاف آن با آمار رسمی، تصویر دقیق‌تری از حفظ قدرت خرید به سرمایه‌گذاران می‌دهد.

نکته‌های کلیدی

• شاخص تورم رسمی میانگین صدها کالا است، اما تورم احساسی بر اقلام معیشتی و خریدهای مکرر تمرکز دارد.
• در افکارسنجی‌ها میانه تورم ادراک‌شده جامعه حدود ۸۶ درصد ثبت شد در حالی که رقم رسمی حدود ۵۰ درصد بود.
• کاهش تورم ماهانه به معنای ارزانی کالاها نیست و فقط از سرعت رشد قیمت‌ها می‌کاهد.
• نرخ بالاتر دلار ضمنی سکه نسبت به دلار آزاد، انتظارات تورمی فعالان بازار را نشان می‌دهد.

محرک اصلی: فشار مداوم قیمت خوراکی‌ها و اجاره‌بها که انتظارات تورمی خانوارها را در سطحی بالاتر از آمارهای رسمی نگه می‌دارد.
ریسک مهم: ورود هیجانی به بازارهای دارایی در نرخ‌های دارای حباب و احتمال اصلاح قیمتی.
رویداد بعدی: انتشار گزارش شاخص قیمت مصرف‌کننده و جزئیات تورم ماهانه و نقطه‌ای آبان ماه توسط مرکز آمار ایران و بررسی شکاف تورم خوراکی‌ها در برابر تورم کل.

برای پایش روزانه حباب سکه و مقایسه دلار ضمنی با نرخ آزاد، می‌توانید از ابزارهای تحلیلی و نمودارهای قیمت فرداس استفاده کنید.