خارک خاموش، برنت عقب‌نشسته؛ شکاف تازه میان نفت جهانی و درآمد ارزی ایران

در نگاه اول، محاصره دریایی و توقف عملی صادرات یکی از تولیدکنندگان مهم نفت باید قیمت جهانی را بالا ببرد. اما این بار تصویر پیچیده‌تر است: خارک خاموش شده، نفتکش‌های بارگیری‌شده کنار سواحل مانده‌اند و ذخایر شناور ایران بالا رفته، درحالی‌که رشد ذخایر آمریکا و کاهش برآورد تقاضای جهانی، برنت را از اوج اخیر عقب رانده است. برای سرمایه‌گذار ایرانی، اهمیت ماجرا در همین واگرایی است؛ ممکن است نفت در بازار جهانی گران باشد، اما مسیر تبدیل بشکه ایرانی به درآمد ارزی هم‌زمان باریک‌تر شود.

پاسخ کوتاه

توقف صادرات ایران لزوما به جهش فوری برنت منجر نمی‌شود، زیرا بازار علاوه بر اختلال عرضه، به موجودی انبارها، تقاضای آینده و ظرفیت عرضه دیگر تولیدکنندگان نگاه می‌کند. در داخل ایران نیز قیمت جهانی نفت فقط یک ضلع ماجراست؛ حجم صادرات، امکان تسویه پول و دسترسی به ارز اضلاع تعیین‌کننده دیگرند.

خاموشی گلوگاه خارک

پایانه خارک که حدود ۹۰٪ صادرات نفت خام ایران را بر عهده دارد، از ۳۱ جولای هیچ بارگیری تازه‌ای ثبت نکرده و هر سه اسکله آن خالی مانده‌اند. از زمان بازگشت محاصره در ۱۴ جولای نیز هیچ نفتکش حامل نفت خام ایران بدون مواجهه با نیروی آمریکایی از دریای عمان خارج نشده است.

نتیجه در دریا دیده می‌شود: حدود ۵۰ کشتی بارگیری‌شده در سواحل ایران متوقف‌اند؛ این تعداد هنگام آغاز دوباره محاصره ۳۶ فروند بود. ذخایر شناور نفت ایران نیز طی یک ماه ۱۴٪ افزایش یافته و به حدود ۱۳۵ میلیون بشکه رسیده است. وقتی صادرات متوقف و ظرفیت ذخیره‌سازی محدود شود، فشار برای کاهش تولید بالا می‌رود و محموله‌های فروخته‌شده در دوره آتش‌بس نیز فقط برای مدتی جریان درآمد را حفظ می‌کنند.

چرا برنت جهش نکرد؟

بازار جهانی با یک علامت عرضه و چند علامت تقاضا روبه‌روست. ذخایر تجاری نفت خام آمریکا در هفته منتهی به ۷ آگوست، به‌جای کاهش مورد انتظار ۱.۴ میلیون بشکه‌ای، ۱۷.۴ میلیون بشکه افزایش یافت و به ۴۲۴.۴ میلیون بشکه رسید؛ بزرگ‌ترین رشد هفتگی از ژانویه ۲۰۲۳.

هم‌زمان، اوپک برآورد رشد تقاضای جهانی نفت در ۲۰۲۶ را به ۵۸۰ هزار بشکه در روز کاهش داد. برآورد کاهش تقاضای IEA برای همان سال نیز از ۱ میلیون به حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز رسید. برنت پس از شش روز صعود تا حدود ۸۸.۵ دلار بالا رفت، اما با انتشار نشانه‌های ضعف تقاضا عقب نشست. بنابراین بازار فعلا کمبود فیزیکی منطقه را در کنار انبارهای پرتر و چشم‌انداز مصرف ضعیف‌تر قیمت‌گذاری می‌کند.

عرضه کاغذی و ریسک واقعی

اوپک‌پلاس برای سپتامبر افزایش تولید ۱۸۸ هزار بشکه‌ای در روز را تصویب کرده و بازگشت ۱.۶۵ میلیون بشکه از کاهش داوطلبانه ۲۰۲۳ را کامل کرده است. بااین‌حال، بخشی از این افزایش به دلیل اختلال صادرات خلیج فارس، روسیه و قزاقستان روی کاغذ مانده است.

رفت‌وآمد روزانه در تنگه هرمز نیز از میانگین ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی پیش از جنگ به ۸ کشتی سقوط کرده است. حمله به پالایشگاه جازان و نفتکش‌های شرکت ملی نفت ابوظبی نشان می‌دهد ریسک عرضه حذف نشده؛ فقط اثر آن فعلا زیر وزن داده‌های تقاضا و ذخایر پنهان مانده است.

فشار دوم بر درآمد ارزی

مرحله بعدی فشار آمریکا می‌تواند بانک‌های بزرگ چین و صرافی‌های امارات را هدف بگیرد. چین بیش از ۹۰٪ نفت صادراتی ایران را می‌خرد؛ بنابراین محدودیت مالی ممکن است حتی برای محموله‌ای که از مسیر دریایی عبور می‌کند، دریافت درآمد یوانی را دشوارتر کند. کاهش فعالیت پالایشگاه‌های مستقل شاندونگ به کمی بیش از ۴۸٪ ظرفیت، در برابر میانگین فصلی پنج‌ساله حدود ۶۰٪، ضلع تقاضای خریدار اصلی را نیز ضعیف‌تر نشان می‌دهد.

مثال عددی

فرض کنید قیمت برنت ۸۸.۵ دلار باشد، اما بارگیری خارک که حدود ۹۰٪ صادرات نفت خام ایران را پوشش می‌دهد متوقف بماند. در این وضعیت، عدد ۸۸.۵ دلار روی تابلو الزاما به معنای ورود درآمد تازه نیست؛ به‌ویژه وقتی حدود ۱۳۵ میلیون بشکه ذخیره شناور و نزدیک به ۵۰ کشتی متوقف وجود دارد. برآورد از دست رفتن حدود ۴.۸ میلیارد دلار درآمد نفتی تنها در دو هفته نخست محاصره قبلی، اندازه این شکاف را روشن می‌کند.

نکته‌های کلیدی

• قیمت برنت با درآمد نفتی قابل‌وصول ایران یکسان نیست.

• توقف بارگیری، انباشت ذخایر و محدودیت تسویه مالی می‌توانند هم‌زمان درآمد ارزی را کاهش دهند.

• عقب‌نشینی برنت فعلا حاصل غلبه داده‌های ذخایر و تقاضا بر ریسک عرضه است.

• دامنه ۱۲۰ تا ۱۴۰ دلار فقط یک سناریوی مشروط به تداوم بن‌بست تا اوایل فصل چهارم و افت سریع ذخایر OECD است، نه نتیجه‌ای قطعی.

• برای اقتصاد ایران، ترکیب کاهش حجم صادرات و افت قیمت جهانی از هرکدام به‌تنهایی فشار بیشتری بر بودجه و بازار ارز ایجاد می‌کند.