جهش تورم اروپا با شوک انرژی؛ چرا این اتفاق برای اقتصاد ایران هم مهم است؟

افزایش قیمت نفت و گاز فقط قبض انرژی خانوارهای اروپایی را گران نمی‌کند. وقتی هزینه سوخت، حمل‌ونقل و تولید بالا می‌رود، موج گرانی به‌تدریج به فروشگاه‌ها و خدمات روزمره می‌رسد. تازه‌ترین آمار منطقه یورو نشان می‌دهد این فرایند آغاز شده و ممکن است بانک مرکزی اروپا را به ادامه سیاست پولی سخت‌گیرانه وادار کند. برای ایرانیان نیز موضوع صرفا یک خبر خارجی نیست؛ نرخ یورو، درآمدهای ارزی، هزینه واردات و حتی انتظارات بازار داخلی می‌توانند از چنین تحولی تأثیر بپذیرند.

پاسخ کوتاه

تورم سالانه منطقه یورو در ماه سپتامبر به ۳.۸ درصد رسیده که بالاترین سطح سه سال اخیر است؛ درحالی‌که این نرخ در ماه اوت ۳.۲ درصد بود. عامل اصلی، جهش ۱۸.۸ درصدی قیمت انرژی است، اما بالا رفتن تورم هسته نشان می‌دهد فشار گرانی ممکن است از انرژی به سایر کالاها و خدمات سرایت کرده باشد.

چرا انرژی موتور تورم شد؟

انرژی تقریبا در همه مراحل اقتصاد حضور دارد. کارخانه برای تولید برق و سوخت مصرف می‌کند، کامیون برای رساندن کالا به فروشگاه به سوخت نیاز دارد و فروشگاه نیز هزینه روشنایی، سرمایش و گرمایش می‌پردازد. بنابراین افزایش قیمت انرژی فقط یک قلم از سبد خانوار را گران نمی‌کند؛ هزینه تمام‌شده بسیاری از کالاها و خدمات را بالا می‌برد.

قیمت انرژی در منطقه یورو نسبت به ماه مشابه سال قبل ۱۸.۸ درصد افزایش یافته است. این رقم در ماه اوت ۱۴.۳ درصد بود. چنین شتابی می‌تواند شرکت‌ها را ناچار کند بخشی از هزینه اضافی را با افزایش قیمت محصولات به مشتری منتقل کنند. اگر این انتقال گسترده شود، شوک اولیه انرژی به تورمی فراگیرتر تبدیل خواهد شد.

تورم هسته چه چیزی را نشان می‌دهد؟

قیمت انرژی و مواد غذایی معمولا نوسان زیادی دارد. به همین دلیل بانک‌های مرکزی برای دیدن روند پایدارتر قیمت‌ها، شاخصی به نام تورم هسته را بررسی می‌کنند که این دو گروه پرنوسان را کنار می‌گذارد.

تورم هسته منطقه یورو در سپتامبر از ۲.۴ درصد به ۲.۵ درصد افزایش یافته است. این تغییر در ظاهر کوچک است، اما جهت حرکت آن اهمیت دارد. هم‌زمان، بهای خدمات ۳.۲ درصد و قیمت مواد غذایی، الکل و دخانیات ۱.۴ درصد بالا رفته است. در آلمان نیز تورم به ۳.۳ درصد رسیده که بالاترین سطح از اواخر سال ۲۰۲۳ محسوب می‌شود.

این آمار نشان می‌دهد فشار قیمت‌ها دیگر تنها در بازار انرژی محصور نیست. اگر کارکنان برای جبران کاهش قدرت خرید دستمزد بیشتری مطالبه کنند و شرکت‌ها نیز هزینه دستمزد را دوباره به قیمت محصولات منتقل کنند، چرخه‌ای میان دستمزد و قیمت شکل می‌گیرد. بانک‌های مرکزی این روند را «اثر دور دوم» می‌نامند.

بانک مرکزی اروپا چه می‌کند؟

وظیفه اصلی بانک مرکزی اروپا حفظ ثبات قیمت‌هاست. یکی از ابزارهای آن نرخ بهره است. افزایش نرخ بهره، وام‌گرفتن و خرج‌کردن را پرهزینه‌تر می‌کند و می‌تواند از شدت تقاضا و رشد قیمت‌ها بکاهد. در مقابل، همین سیاست معمولا فشار بیشتری بر خانوارهای بدهکار، بازار مسکن و کسب‌وکارهای نیازمند تأمین مالی وارد می‌کند.

نرخ بهره پایه اروپا پس از افزایش‌های ماه‌های ژوئن و سپتامبر اکنون ۲.۵ درصد است. بالاتر رفتن تورم از انتظار ۳.۶ درصدی کارشناسان، احتمال واکنش سخت‌گیرانه‌تر را افزایش می‌دهد؛ بااین‌حال تصمیم نهایی به ماندگاری تورم، وضعیت رشد اقتصادی و داده‌های بعدی بستگی دارد. تورم بالا همراه با رشد ضعیف، انتخاب بانک مرکزی را دشوارتر می‌کند: مهار قیمت‌ها ممکن است به کاهش بیشتر فعالیت اقتصادی منجر شود.

چرا این موضوع برای ایران مهم است؟

اقتصاد ایران مستقیما عضو منطقه یورو نیست، اما از چند مسیر با آن ارتباط دارد. نخست، تغییر نرخ بهره اروپا می‌تواند بر ارزش یورو در برابر ارزهای دیگر اثر بگذارد. این موضوع برای واردکنندگان، صادرکنندگان، مسافران و خانواده‌هایی که هزینه یا درآمد یورویی دارند مهم است.

دوم، افزایش قیمت جهانی انرژی ممکن است درآمد ارزی کشورهای صادرکننده را بالا ببرد، اما برای ایران نتیجه به امکان فروش نفت، تخفیف‌های صادراتی، تحریم‌ها و دسترسی واقعی به ارز بستگی دارد. افزایش قیمت اسمی نفت الزاما به معنای افزایش مشابه منابع قابل‌استفاده در داخل نیست.

سوم، کالاها و تجهیزات وارداتی از اروپا ممکن است هم از تورم تولیدکننده اروپایی و هم از تغییر نرخ یورو اثر بگیرند. در اقتصادی مانند ایران که تورم داخلی و نوسان دلار نیز بالاست، این دو فشار خارجی و داخلی می‌توانند روی هم قرار بگیرند. به همین دلیل بررسی صرف قیمت جهانی یک کالا برای فهم هزینه نهایی آن در ایران کافی نیست.

یک مثال ساده

فرض کنید یک شرکت ایرانی دستگاهی را از اروپا وارد می‌کند. اگر تولیدکننده اروپایی به‌دلیل افزایش هزینه انرژی قیمت دستگاه را بالا ببرد، هزینه خرید بیشتر می‌شود. اگر هم‌زمان یورو در بازار ایران گران‌تر شود، واردکننده با فشار دوم روبه‌رو خواهد شد. هزینه حمل‌ونقل، بیمه و محدودیت انتقال پول نیز می‌تواند قیمت نهایی را باز هم تغییر دهد. این مثال نشان می‌دهد شوک انرژی اروپا چگونه ممکن است بدون حضور مستقیم مصرف‌کننده ایرانی در آن بازار، به هزینه‌های داخل منتقل شود.

نکته‌های کلیدی

• تورم منطقه یورو در سپتامبر به ۳.۸ درصد رسید؛ بالاتر از رقم ۳.۲ درصدی ماه اوت.

• جهش ۱۸.۸ درصدی قیمت انرژی مهم‌ترین عامل افزایش تورم بوده است.

• رشد تورم هسته به ۲.۵ درصد، احتمال سرایت گرانی به بخش‌های دیگر اقتصاد را نشان می‌دهد.

• نرخ بهره بالاتر می‌تواند تورم را محدود کند، اما هم‌زمان هزینه وام و فشار بر رشد اقتصادی را افزایش می‌دهد.

• برای ایرانیان، مسیرهای مهم اثرگذاری شامل نرخ یورو، هزینه واردات، درآمدهای ارزی و قیمت جهانی انرژی است.

• واکنش بازارها قطعی نیست و به ادامه جنگ، قیمت انرژی، داده‌های اقتصادی و تصمیم‌های بانک مرکزی اروپا وابسته خواهد بود.