جهان تا ۲۰۵۰ به انرژی بیشتری نیاز دارد؛ گذار انرژی چرا یک مسیر خطی نیست؟
چشم‌انداز اکسون‌موبیل از رشد تقاضای برق و تداوم نیاز به نفت و گاز در کنار انرژی‌های کم‌کربن حکایت دارد. برای سرمایه‌گذار ایرانی، پیام اصلی این گزارش اهمیت هم‌زمان قیمت جهانی انرژی، نرخ دلار و محدودیت‌های دسترسی است.
بحث انرژی دیگر فقط درباره جایگزینی نفت با برق نیست. رشد اقتصادهای درحال‌توسعه، گسترش مراکز داده، صنعتی‌شدن و افزایش حمل‌ونقل، همگی مصرف انرژی را بالا می‌برند؛ درحالی‌که فشار برای کاهش انتشار کربن نیز بیشتر شده است. چشم‌انداز اکسون‌موبیل تا سال ۲۰۵۰ تصویری از همین کشمکش ارائه می‌کند: جهانی که به انرژی بیشتر و آلایندگی کمتر نیاز دارد، اما سرعت تغییر آن را هزینه و دسترسی تعیین می‌کند.
پاسخ کوتاه
از نگاه اکسون‌موبیل، تقاضای برق تا ۲۰۵۰ حدود ۶۵ درصد افزایش می‌یابد و مصرف انرژی کشورهای درحال‌توسعه نیز ۲۵ درصد بیشتر می‌شود. هم‌زمان، انتشار دی‌اکسیدکربن ۲۰ درصد کاهش پیدا می‌کند؛ بنابراین سناریوی مطرح‌شده حذف سریع سوخت‌های فسیلی نیست، بلکه استفاده هم‌زمان از منابع گوناگون انرژی است.
رشد از کشورهای درحال‌توسعه می‌آید
بخش بزرگی از افزایش مصرف انرژی قرار است در کشورهایی رخ دهد که هنوز در مسیر شهرنشینی، صنعتی‌شدن و بهبود سطح زندگی هستند. انرژی برای این کشورها فقط یک کالای بورسی نیست؛ برق‌رسانی، تولید سیمان و فولاد، حمل کالا و دسترسی خانوارها به خدمات مدرن به آن وابسته است.
این نکته برای ایران نیز آشناست. جمعیت شهری، صنایع انرژی‌بر و نیاز فزاینده به برق، فشار مداومی بر شبکه و منابع سوخت وارد می‌کنند. بااین‌حال، فراوانی منابع نفت و گاز الزاما به معنای انرژی ارزان و پایدار نیست؛ سرمایه‌گذاری، بهره‌وری نیروگاه‌ها، وضعیت شبکه و سیاست قیمت‌گذاری می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.
برق در مرکز تحول
افزایش ۶۵ درصدی تقاضای برق یکی از مهم‌ترین اعداد این چشم‌انداز است. برقی‌شدن حمل‌ونقل و گرمایش، دیجیتالی‌شدن اقتصاد و توسعه صنعتی می‌تواند سهم برق را در سبد مصرف بالا ببرد. اما برق یک منبع اولیه نیست و باید با گاز، زغال‌سنگ، هسته‌ای، خورشیدی، بادی یا دیگر فناوری‌ها تولید شود.
به همین دلیل، رشد برق لزوما به حذف فوری نفت و گاز منجر نمی‌شود. شبکه‌ای که سهم بیشتری از منابع متناوب مانند باد و خورشید دارد، به ذخیره‌سازی، خطوط انتقال و ظرفیت پشتیبان نیاز پیدا می‌کند. در ایران نیز محدودیت سرمایه، تحریم تجهیزات و نوسان نرخ ارز می‌تواند هزینه توسعه این زیرساخت‌ها را افزایش دهد.
گذار را استطاعت مالی تعیین می‌کند
اکسون‌موبیل بر نقش «مقرون‌به‌صرفه بودن» در سرعت گذار انرژی تأکید دارد. خانوار یا بنگاه زمانی فناوری تازه را می‌پذیرد که هزینه اولیه، قیمت مصرف و قابلیت اتکای آن قابل‌تحمل باشد. بنابراین بهترین فناوری روی کاغذ ممکن است در اقتصادی با اعتبار گران یا درآمد واقعی تحت فشار، به‌سرعت فراگیر نشود.
این موضوع در ایران پررنگ‌تر است. تورم، جهش دلار و محدودیت واردات می‌تواند تجهیزات نیروگاهی، پنل خورشیدی، باتری و قطعات صنعتی را گران کند. از سوی دیگر، قیمت‌گذاری یارانه‌ای انرژی ممکن است انگیزه صرفه‌جویی یا سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پربازده را کاهش دهد. پس تحلیل بخش انرژی بدون توجه به سیاست ارزی و بودجه دولت ناقص می‌ماند.
هم‌زیستی منابع انرژی
این گزارش می‌گوید تا ۲۰۵۰ به انواع مختلف انرژی نیاز خواهد بود و سرمایه‌گذاری در نفت و گاز همچنان اهمیت دارد. منطق آن این است که افت طبیعی تولید میدان‌ها ادامه دارد و حتی ثابت ماندن تقاضا نیز به سرمایه‌گذاری تازه نیازمند است. در کنار آن، فناوری‌هایی مانند جذب و ذخیره کربن، هیدروژن و سوخت‌های کم‌انتشار می‌توانند بخشی از مسیر کاهش آلایندگی باشند.
باید توجه داشت که این چشم‌انداز را یک شرکت بزرگ نفت و گاز منتشر کرده است؛ بنابراین فرض‌ها و منافع تدوین‌کننده نیز باید هنگام مطالعه سناریو در نظر گرفته شود. این اعداد پیش‌بینی قطعی نیستند و می‌توانند با سیاست‌های اقلیمی، جهش فناوری یا بحران‌های ژئوپلیتیک تغییر کنند.
یک مثال عددی
فرض کنید مصرف برق یک اقتصاد امروز ۱۰۰ واحد باشد. رشد ۶۵ درصدی به معنای رسیدن آن به ۱۶۵ واحد در ۲۰۵۰ است. تأمین ۶۵ واحد اضافه فقط به ساخت نیروگاه محدود نمی‌شود؛ شبکه انتقال، ذخیره‌سازی، سوخت پشتیبان و سرمایه‌گذاری نیز باید متناسب با آن توسعه یابد.
نکته‌های کلیدی
- اکسون‌موبیل رشد ۲۵ درصدی مصرف انرژی کشورهای درحال‌توسعه را تا ۲۰۵۰ مطرح می‌کند.
- تقاضای برق در این سناریو ۶۵ درصد افزایش می‌یابد.
- انتشار دی‌اکسیدکربن با وجود رشد تقاضا، ۲۰ درصد کاهش پیدا می‌کند.
- هزینه و قابلیت دسترسی، سرعت گذار انرژی را تعیین می‌کنند.
- برای سرمایه‌گذار ایرانی، قیمت جهانی انرژی باید در کنار دلار، تورم، تحریم و سیاست داخلی تحلیل شود.
- این گزارش یک سناریوی شرکتی است، نه تضمین نتیجه یا مبنای مستقل برای خرید و فروش.
