تورم ۸۹ درصدی یعنی ابرتورم؟ آنچه سرمایه‌گذار ایرانی باید بداند
اقتصاد ایران با تورمی سنگین روبه‌روست، اما تورم بالا و ابرتورم یک مفهوم نیستند. برای تشخیص وضعیت باید به تورم ماهانه، شتاب قیمت‌ها، توان تولید و دسترسی کشور به ارز توجه کرد.
وقتی قیمت کالاها پی‌درپی بالا می‌رود و قدرت خرید خانوار کاهش می‌یابد، شنیدن واژه «ابرتورم» دور از ذهن نیست. بااین‌حال، برای سرمایه‌گذار ایرانی تفاوت میان نگرانی واقعی و برچسب‌گذاری هیجانی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اشتباه گرفتن تورم بالا با ابرتورم می‌تواند تصمیم‌های مالی را از تحلیل به سمت ترس و واکنش عجولانه ببرد.
پاسخ کوتاه
ایران طبق ارقام مطرح‌شده در منبع، تورم بسیار بالایی دارد، اما هنوز در تعریف کلاسیک ابرتورم قرار نمی‌گیرد. معیار مشهور ابرتورم، افزایش دست‌کم ۵۰ درصدی قیمت‌ها در یک ماه است؛ نه صرفا ثبت یک عدد بزرگ برای تورم سالانه یا نقطه‌به‌نقطه.
سه نوع تورم را قاطی نکنیم
تورم ماهانه تغییر سطح قیمت‌ها نسبت به ماه قبل را نشان می‌دهد. تورم نقطه‌به‌نقطه قیمت‌های یک ماه را با همان ماه در سال گذشته مقایسه میکند و تورم سالانه نیز میانگین دوازده ماه را در برابر میانگین دوازده ماه قبل قرار می‌دهد.
در دادههای منبع، تورم ماهانه مرداد ۳.۴ درصد، تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۹ درصد و تورم سالانه ۶۹.۹ درصد اعلام شده است. هر سه عدد از فشار جدی بر معیشت و کسب‌وکارها خبر می‌دهند، اما معنای یکسانی ندارند. عدد ۸۹ درصد نمی‌گوید قیمت‌ها فقط طی یک ماه ۸۹ درصد افزایش یافته‌اند؛ بلکه مقایسه‌ای با مرداد سال قبل است.
مرز ابرتورم کجاست؟
در تعریف شناخته‌شده فیلیپ کگان، ابرتورم زمانی آغاز می‌شود که سطح قیمت‌ها در یک ماه حداقل ۵۰ درصد بالا برود. در چنین وضعیتی فقط گرانی مطرح نیست؛ سرعت گردش پول، بی‌اعتمادی گسترده به پول ملی و دشوار شدن قیمت‌گذاری روزمره نیز اهمیت پیدا میکند.
فاصله تورم ماهانه ۳.۴ درصدی با مرز ۵۰ درصدی زیاد است. این فاصله البته نباید به معنای کم‌اهمیت بودن تورم فعلی تعبیر شود. تورم بالا حتی بدون رسیدن به مرحله ابرتورمی می‌تواند پسانداز ریالی، سرمایه در گردش بنگاه‌ها و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را فرسوده کند.
مثال عددی
فرض کنید کالایی در مرداد سال گذشته ۱۰۰ واحد قیمت داشته و امسال به ۱۸۹ واحد رسیده باشد؛ این تغییر با تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۹ درصدی سازگار است. اما اگر قیمت همان کالا فقط در یک ماه ۳.۴ درصد افزایش یابد، قیمت فرضی آن از ۱۰۰ به ۱۰۳.۴ واحد می‌رسد. تفاوت این دو مقایسه نشان می‌دهد چرا دوره زمانی هر شاخص حیاتی است.
سپر تولید، نه مصونیت کامل
یکی از تفاوت‌های ایران با نمونه‌های تاریخی ابرتورم، وجود شبکه‌ای گسترده از تولید در نفت و گاز، پتروشیمی، فولاد، معدن، کشاورزی، غذا، دارو، خودرو و دیگر صنایع است. صادرات نیز تنها به نفت محدود نیست؛ برای نمونه، ارزش صادرات محصولات فولادی در نیمه نخست سال ۱۴۰۳ حدود ۲.۹ میلیارد دلار گزارش شده است.
این ظرفیت تولید و صادرات می‌تواند در برابر فروپاشی کامل عرضه و درآمد ارزی نقش ضربه‌گیر داشته باشد. بااین‌حال، تحریم، محدودیت بانکی، دشواری انتقال ارز و وابستگی تولید به برخی ماشین‌آلات و مواد واسطه‌ای وارداتی، اثر این سپر را کاهش می‌دهد. بنابراین برای تحلیل اقتصاد ایران، فقط وجود منابع ارزی کافی نیست؛ میزان دسترسی عملی به آن منابع نیز باید بررسی شود.
اثر بر تصمیم مالی خانوار
برای سرمایه‌گذار ایرانی، برچسب «ابرتورم» به‌تنهایی مبنای قابل اتکایی برای تصمیم‌گیری نیست. متغیرهایی مانند روند تورم ماهانه، سیاست پولی، کسری بودجه، نرخ ارز، محدودیت دسترسی به بازارهای خارجی و نیاز زمانی به نقدینگی تصویر دقیق‌تری می‌سازند. استفاده هیجانی از واژه‌های بزرگ ممکن است انتظارات تورمی را تشدید کند و افراد را به تصمیم‌هایی سوق دهد که با افق زمانی و تحمل ریسک آنان سازگار نیست.
نکته‌های کلیدی
- تورم ۸۹ درصدی نقطه‌به‌نقطه با افزایش ۸۹ درصدی قیمت‌ها در یک ماه تفاوت دارد.
- مرز کلاسیک ابرتورم، رشد ماهانه دست‌کم ۵۰ درصدی قیمت‌هاست.
- اقتصاد ایران تورم بسیار سنگینی دارد، اما ارقام منبع وقوع ابرتورم را نشان نمی‌دهند.
- تنوع تولید و صادرات، تفاوت مهم ایران با اقتصادهای دچار فروپاشی کامل است.
- تحریم و محدودیت انتقال ارز باعث می‌شود ظرفیت صادراتی همیشه به ارز در دسترس تبدیل نشود.
- تصمیم مالی بهتر است بر مجموعه شاخص‌ها و شرایط شخصی استوار باشد، نه تیترهای هراس‌آور.
