تاثیر کاهش صادرات نفت ایران بر دلار، بودجه و تورم

تاثیر کاهش صادرات نفت ایران اکنون از نوسان قیمت جهانی برنت مهم‌تر شده است؛ زیرا افت فروش نفت، مستقیما منابع ارزی و توان مالی دولت را محدود می‌کند. توقف بخش عمده بارگیری در خارک، کاهش تحویل به چین و پرشدن مخازن، زنجیره‌ای از ریسک‌های بودجه‌ای، ارزی و تورمی را پیش روی اقتصاد ایران قرار داده است.

پاسخ کوتاه

کاهش صادرات نفت می‌تواند دسترسی دولت به ارز را محدود کند، کسری بودجه را افزایش دهد و از مسیر بازار ارز و هزینه واردات، فشار تورمی ایجاد کند. با این حال، نتیجه نهایی به مدت اختلال، سرنوشت مذاکرات ترانزیتی هرمز و توان مسیرهای جایگزین مانند خط ریلی چین بستگی دارد.

تاثیر کاهش صادرات نفت ایران چقدر جدی است؟

پایانه خارک حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را پوشش می‌دهد؛ بنابراین اختلال در فعالیت آن صرفا یک مشکل عملیاتی محلی نیست. گزارش‌های موجود نشان می‌دهد بارگیری اصلی این پایانه از ۳۱ ژوئیه برای بیش از دو هفته متوقف مانده و هر سه اسکله آن در مقطعی خالی بوده‌اند.

البته تصویر کاملا یکدست نیست. داده‌های ماهواره‌ای در ۲۴ مرداد از بارگیری یک ابرنفتکش ایرانی با ظرفیت ۲ میلیون بشکه در اسکله آذرپاد حکایت داشت. این نخستین بارگیری در حدود دو هفته بود و نشان داد جریان صادرات به‌طور مطلق متوقف نشده است. ادامه بارگیری در پایانه‌های دیگر نیز تفاوت مهمی میان «خاموشی عملیاتی خارک» و «صفر شدن کامل صادرات» ایجاد می‌کند.

با وجود این، برآورد صادرات آگوست همچنان نگران‌کننده است: حدود ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام و میعانات در روز، یعنی تقریبا ۴۰ درصد کمتر از میانگین ژوئیه. تحویل نفت به پالایشگاه‌های چین نیز از بیش از ۱.۷ میلیون بشکه در روز در اسفند و فروردین به کمتر از ۵۰۰ هزار بشکه در ژوئیه رسیده است.

کاهش درآمد نفت چگونه به بودجه می‌رسد؟

درآمد صادرات نفت ایران از ۴.۵ میلیارد دلار در ژوئن به نزدیک صفر در ژوئیه سقوط کرده است. از آنجا که نفت پیش از جنگ حدود ۱۱ درصد تولید ناخالص داخلی سالانه ایران را تشکیل می‌داد، تداوم این وضعیت می‌تواند فاصله میان درآمدها و هزینه‌های دولت را بیشتر کند.

کسری ایجادشده الزاما فقط یک مسیر ندارد. دولت ممکن است هزینه‌ها را مدیریت کند، پرداخت برخی تعهدات را به تعویق بیندازد یا منابع دیگری به کار گیرد. اما اگر جبران کسری به افزایش نقدینگی یا فشار بر شبکه بانکی منجر شود، آثار آن می‌تواند با وقفه در سطح عمومی قیمت‌ها ظاهر شود. بنابراین مدت محاصره و نحوه تأمین بودجه، از خود افت یک‌ماهه درآمد مهم‌تر است.

آیا کاهش صادرات نفت نرخ ارز را بالا می‌برد؟

کم‌شدن فروش نفت به معنای کاهش یکی از کانال‌های اصلی ورود ارز است. در شرایطی که تقاضای وارداتی و نیازهای تجاری باقی بماند، محدودشدن عرضه ارز می‌تواند تعادل بازار را شکننده‌تر کند. بااین‌حال، واکنش نرخ ارز تنها تابع صادرات نفت نیست و به ذخایر در دسترس، سیاست ارزی، تقاضای تجاری و انتظارات نیز وابسته است.

مذاکره با عمان برای توافق ترانزیت تجاری هرمز یکی از متغیرهای تعیین‌کننده است. نهایی‌شدن توافق می‌تواند محدودیت دریایی را کاهش دهد و امکان بازگشت برخی خریداران را فراهم کند. در سوی مقابل، تهدید به تشدید انزوای اقتصادی و نامحدودماندن محاصره، ریسک طولانی‌شدن فشار ارزی را بالا نگه می‌دارد.

آیا مسیر ریلی چین جای نفتکش را می‌گیرد؟

مسیر ریلی ۱۰٬۴۰۰ کیلومتری شی‌آن تا تهران به‌عنوان راه جایگزین فعال‌تر شده و تعداد قطارهای حامل نفت و LPG به مقصد چین از آغاز محاصره دریایی در ۱۳ آوریل تقریبا سه برابر شده است. با این همه، تفاوت ظرفیت و هزینه نشان می‌دهد راه‌آهن فعلا جایگزین هم‌وزن مسیر دریایی نیست.

هر قطار حدود ۷۰ هزار بشکه حمل می‌کند، در حالی که ظرفیت یک ابرنفتکش بیش از ۲ میلیون بشکه است. هزینه حمل ریلی هر بشکه نیز حدود ۱۵ دلار، در برابر حدود ۵ دلار از مسیر دریایی است. در نتیجه، راه‌آهن می‌تواند بخشی از جریان صادرات را حفظ کند، اما مقیاس محدود و هزینه بالاتر آن بر درآمد خالص فشار می‌آورد.

مثال عددی چه می‌گوید؟

فرض کنید قرار باشد ظرفیت یک ابرنفتکش ۲ میلیون‌بشکه‌ای با قطارهای ۷۰ هزاربشکه‌ای جابه‌جا شود. برای حمل حجمی نزدیک به آن، تقریبا ۲۹ قطار لازم است. همچنین تفاوت اعلام‌شده میان هزینه ریلی ۱۵ دلاری و حمل دریایی ۵ دلاری، به‌ازای هر بشکه حدود ۱۰ دلار است؛ شکافی که اهمیت اقتصادی مسیر دریایی را روشن می‌کند.

پرشدن مخازن چه پیامی دارد؟

مخازن خارک حدود ۶۴ درصد و مخازن خشکی ایران حدود ۵۶ درصد، معادل ۶۶ میلیون بشکه، پر شده‌اند. اگر خروج نفت برای مدتی طولانی کمتر از تولید بماند، فضای ذخیره‌سازی کاهش می‌یابد و احتمال تعدیل تولید بیشتر می‌شود. چنین اتفاقی حتی پس از رفع محدودیت حمل نیز می‌تواند بازگشت عرضه را دشوارتر کند.

• خارک گلوگاه اصلی صادرات نفت خام ایران است، اما شواهد از توقف مطلق همه بارگیری‌ها حکایت ندارد.
• صادرات آگوست حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز برآورد شده؛ نزدیک به ۴۰ درصد کمتر از میانگین ژوئیه.
• افت درآمد نفتی، ریسک کسری بودجه و فشار ارزی را افزایش می‌دهد، اما شدت اثر به مدت اختلال وابسته است.
• مسیر ریلی چین فعال‌تر شده، ولی ظرفیت کمتر و هزینه بیشتری از حمل دریایی دارد.
• مذاکرات هرمز، وضعیت مخازن و حجم واقعی تحویل به چین، متغیرهای اصلی برای رصد هستند.