بحران تنگه هرمز؛ چرا شوک اصلی از نفت به گاز رسید؟
بحران تنگه هرمز بازار گاز و LNG را بیش از نفت تکان داده است؛ پیامدهای این شکاف برای کمبود انرژی، تورم و صنایع ایران را بررسی می‌کنیم.
بحران تنگه هرمز این بار فقط داستان افزایش قیمت نفت نیست؛ جهش گاز اروپا، اختلال صادرات LNG قطر و افت تولید گاز ایران نشان می‌دهد مرکز واقعی شوک انرژی جابه‌جا شده است. برای سرمایه‌گذار ایرانی، تفاوت مهمی میان بالا رفتن قیمت جهانی انرژی و توان شرکت‌ها یا دولت ایران برای بهره‌برداری از آن وجود دارد.
پاسخ کوتاه
توقف نزدیک به کامل ترانزیت هرمز، عرضه LNG را بسیار سریع‌تر از بازار نفت محدود کرده است. ایران صادرکننده LNG نیست و هم‌زمان حدود ۹۵ میلیون مترمکعب در روز از تولید گاز خود را از دست داده؛ بنابراین گرانی جهانی گاز میتواند برای اقتصاد ایران بیشتر منشأ کمبود انرژی و تورم باشد تا درآمد تازه.
چرا بحران تنگه هرمز بازار گاز را بیشتر تکان داد؟
تنگه هرمز در شرایط عادی مسیر حدود ۲۰ درصد نفت جهان و نزدیک به یک‌پنجم LNG جهان است. با این حال، بازار نفت منابع عرضه متنوع‌تر، ذخایر بزرگ‌تر و ابزارهای بیشتری برای جبران اختلال دارد. اوپک‌پلاس نیز تصمیم گرفته از سپتامبر روزانه ۱۸۸ هزار بشکه دیگر به تولید اضافه کند و بازگشت ۱.۶۵ میلیون بشکه از کاهش‌های داوطلبانه سال ۲۰۲۳ را کامل سازد.
در سوی دیگر، بخش بزرگی از LNG عبوری از هرمز به قطر وابسته است. کارخانه راس‌لفان زیر ۱۰ درصد ظرفیت فعالیت میکند و قطر فورس‌ماژور صادرات را تا اواسط اکتبر تمدید کرده است. دو واحد از ۱۴ واحد مایع‌سازی آسیب‌دیده نیز ممکن است برای سال‌ها درگیر تعمیر باشند. چنین ظرفیتی را نمی‌توان به‌سرعت با تولید یک کشور دیگر جایگزین کرد.
قیمت گاز و LNG چه پیامی دارد؟
قرارداد شاخص گاز هلند در ۲۳ مرداد حدود ۶۰.۷ تا ۶۱ یورو به‌ازای هر مگاوات‌ساعت معامله شد؛ سطحی حدود ۴۹ درصد بالاتر از اواخر ژوئن. در ماه مارس نیز شاخص قیمت جهانی گاز ۲۴ درصد جهش ماهانه داشت، بنچمارک LNG آسیا حدود ۹۴ درصد و بنچمارک اروپا ۵۹ درصد افزایش یافت.
هزینه حمل‌ونقل هم فشار را تشدید کرده است. هزینه سوخت ناوگان حمل LNG در مارس با جهش ماهانه ۷۳ درصدی به بیش از ۸۰۰ دلار در هر تن رسید. بنابراین خریداران فقط با کمبود محموله روبه‌رو نیستند؛ انتقال همان محمولههای محدود نیز گران‌تر شده است.
چرا واکنش نفت محدودتر مانده است؟
برنت در ۲۳ مرداد ۸۷.۰۸ دلار و WTI معادل ۸۱.۳۱ دلار بود و هر دو طی هفته حدود ۴ درصد رشد کردند. این افزایش مهم است، اما از جهش بازار گاز فاصله دارد. علت، تقابل ریسک عرضه با چشم‌انداز ضعیف تقاضاست: پیشبینی تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ با ۵۱۰ هزار بشکه کاهش دیگر، اکنون افت روزانه ۱.۶ میلیون بشکه‌ای را نشان می‌دهد.
افزایش ذخایر نفت خام آمریکا و برنامه رشد تولید اوپک‌پلاس نیز بخشی از نگرانی عرضه را خنثی میکند. به همین دلیل بازار نفت میان محاصره نامحدود، افزایش عرضه و کاهش تقاضا گرفتار شده، اما LNG با محدودیت فیزیکی و فوری ظرفیت روبه‌رو است.
اثر بحران بر اقتصاد و صنایع ایران چیست؟
افزایش قیمت گاز جهانی الزاما به معنای رشد درآمد ایران نیست، زیرا کشور صادرکننده LNG نیست. در مقابل، حملات مارس حدود ۹۵ میلیون مترمکعب از تولید روزانه گاز را کاهش داده و بازسازی چهار مرکز فرآورش آسیب‌دیده قرار است تا پایان سپتامبر تکمیل شود. درخواست کاهش ۱۰ درصدی مصرف انرژی نیز نشان می‌دهد عبور از زمستان ۱۴۰۵ بدون مدیریت مصرف ساده نخواهد بود.
در صورت تداوم محدودیت، صنایع انرژی‌بر ممکن است با ریسک قطعی گاز یا برق، افت تولید و افزایش هزینه روبه‌رو شوند. این فشار میتواند از مسیر کاهش فروش شرکت‌ها، بالا رفتن بهای تمام‌شده و تشدید تورم به بازارهای مالی منتقل شود. بنابراین رشد برنت به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی بودجه ایران یا سود شرکت‌های انرژی نیست.
مثال عددی شکاف نفت و گاز
فرض کنید سرمایه‌گذار فقط رشد هفتگی حدود ۴ درصدی برنت را ببیند. هم‌زمان، TTF نسبت به اواخر ژوئن حدود ۴۹ درصد بالا رفته و LNG آسیا در مارس ۹۴ درصد جهش کرده است. این مقایسه نشان می‌دهد شدت اختلال در زنجیره گاز چند برابر واکنش کوتاه‌مدت نفت بوده، در حالی که ایران روزانه حدود ۹۵ میلیون مترمکعب کاهش تولید گاز را نیز تحمل میکند.
نکته‌های کلیدی
- هرمز مسیر حدود یک‌پنجم نفت و LNG جهان است، اما جایگزینی LNG دشوارتر است.
- فعالیت راس‌لفان زیر ۱۰ درصد ظرفیت، محدودیت عرضه را تشدید کرده است.
- افزایش تولید اوپک‌پلاس و افت تقاضای جهانی، مانع جهش هم‌اندازه نفت شده‌اند.
- ایران از گرانی LNG درآمد مستقیم نمی‌گیرد، اما در معرض کمبود داخلی گاز قرار دارد.
- ریسک اصلی برای سرمایه‌گذار ایرانی میتواند قطعی انرژی صنایع، افزایش هزینه و فشار تورمی باشد.
پرسش‌های متداول
آیا بسته شدن تنگه هرمز حتما قیمت نفت را جهشی میکند؟
خیر. اختلال عرضه عامل افزایشی است، اما رشد تولید، ذخایر نفتی و کاهش پیشبینی تقاضا میتوانند دامنه واکنش را محدود کنند.
چرا ایران از افزایش قیمت LNG سود مستقیم نمیبرد؟
ایران صادرکننده LNG نیست؛ بنابراین افزایش قیمت محمولههای مایعشده مستقیما به درآمد صادراتی کشور تبدیل نمیشود.
مهمترین ریسک زمستان ۱۴۰۵ برای صنایع چیست؟
کاهش تولید گاز و نیاز به مدیریت مصرف میتواند احتمال محدودیت گاز و برق صنایع را بالا ببرد؛ پیامدی که بر تولید، هزینهها و حاشیه سود اثر میگذارد.
