اصلاح سهمیه‌بندی بنزین؛ سه سناریو و اثر آن بر بازارها

اصلاح سهمیه‌بندی بنزین در آستانه یک تصمیم مهم قرار گرفته است؛ تصمیمی که می‌تواند علاوه بر هزینه رفت‌وآمد خانوار، بر انتظارات تورمی، بودجه دولت و فضای بازارهای طلا، ارز و سهام اثر بگذارد. دولت قرار است طی ۱۰ تا ۱۵ روز آینده میان سه الگوی متفاوت برای عرضه بنزین تصمیم بگیرد؛ الگوهایی که از محدودکردن عرضه تا سقف تولید تا تخصیص سهمیه به هر کد ملی را در بر می‌گیرند.

پاسخ کوتاه

هدف اصلی اصلاح نظام بنزین، مدیریت فاصله میان مصرف روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر و تولید داخلی ۱۱۲ تا ۱۲۱ میلیون لیتری است. هر سناریو آثار متفاوتی دارد، اما افزایش هزینه سوخت یا ایجاد بازار توافقی بنزین می‌تواند انتظارات تورمی را تقویت کند و سودآوری برخی صنایع بورسی، قدرت خرید خانوار و تقاضای دارایی‌های پوشش‌دهنده تورم را تحت تأثیر قرار دهد.

اصلاح سهمیه‌بندی بنزین چرا مطرح شده است؟

مصرف روزانه بنزین ایران به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده، درحالی‌که تولید داخلی بین ۱۱۲ تا ۱۲۱ میلیون لیتر است. ناترازی فعلی روزانه بین ۴ تا ۱۴ میلیون لیتر برآورد می‌شود و احتمال دارد به ۱۷ تا ۱۸ میلیون لیتر و در پاییز به ۲۱ میلیون لیتر برسد. ادامه این وضعیت به کاهش ذخایر راهبردی و افزایش نیاز به واردات منجر می‌شود.

نیاز ارزی فعلی برای واردات حدود ۱۲.۴ میلیون لیتر بنزین در روز، سالانه نزدیک به ۳.۳ میلیارد دلار اعلام شده است. اگر روند مصرف ادامه پیدا کند، این رقم می‌تواند تا ۵.۷ میلیارد دلار افزایش یابد. از سوی دیگر، تبدیل روزانه حدود ۹ میلیون لیتر محصولات پتروشیمی به بنزین، نزدیک به ۲ میلیارد دلار درآمد ارزی صادراتی سالانه را از بین می‌برد. بنابراین مسئله فقط قیمت پمپ‌بنزین نیست؛ تراز ارزی و کسری بودجه نیز درگیر آن هستند.

سه سناریوی دولت برای بنزین چیست؟

در سناریوی نخست، بنزین فقط تا سقف تولید ۱۲۱ میلیون لیتر عرضه می‌شود و پس از پایان این مقدار، نازل‌ها خاموش خواهند شد. این مدل محدودیت مقداری ایجاد می‌کند و ممکن است زمان و الگوی سوخت‌گیری را تغییر دهد.

سناریوی دوم، تولید موجود را میان خودروها تقسیم می‌کند و مصرف مازاد با نرخ آزاد تأمین می‌شود. نمونه‌ای از این مدل در کرمان با قیمت ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان اجرا شد، اما خیلی زود متوقف شد. مخالفت مجلس با افزایش قیمت و هشدار درباره موج تورمی، اجرای دوباره چنین مدلی را با حساسیت اجتماعی و سیاسی روبه‌رو می‌کند.

در سناریوی سوم، ماهانه حدود ۳۰ لیتر بنزین به هر کد ملی، مستقل از مالکیت خودرو، تعلق می‌گیرد. سهمیه قابلیت انتقال و خریدوفروش خواهد داشت و خانوارهای فاقد خودرو نیز می‌توانند از یارانه سوخت بهره‌مند شوند.

آیا سهمیه بنزین در بورس انرژی معامله می‌شود؟

در طرح پیشنهادی، حدود ۲۰ میلیون لیتر از تولید روزانه به خانوارهای فاقد خودرو در دهک‌های یک تا هفت اختصاص می‌یابد. این سهمیه می‌تواند در بورس انرژی با قیمت توافقی عرضه شود. محدوده احتمالی قیمت توافقی ۲۰ تا ۴۵ هزار تومان برای هر لیتر اعلام شده و درآمد ماهانه هر فرد ممکن است بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان باشد.

این الگو یارانه را از خودرو به فرد منتقل می‌کند؛ اما موفقیت آن به سازوکار شفاف احراز هویت، دسترسی خانوارها به بازار، شیوه تسویه و کنترل واسطه‌گری وابسته است. همچنین باید روشن شود که قیمت توافقی چگونه کشف می‌شود و هزینه مصرف‌کنندگان خودرو در نهایت چقدر تغییر می‌کند.

اثر تغییر سهمیه بنزین بر تورم و بازارها چیست؟

هزینه واقعی تولید یا واردات هر لیتر بنزین بیش از ۵۰ هزار تومان و در برخی برآوردها تا ۷۰ هزار تومان است، درحالی‌که قیمت یارانه‌ای فعلی فاصله زیادی با آن دارد. کاهش این شکاف می‌تواند بخشی از فشار بودجه را کم کند، اما افزایش هزینه حمل‌ونقل ممکن است به بهای کالاها و خدمات منتقل شود.

برای سرمایه‌گذار ایرانی، مهم‌ترین متغیر شدت اثرگذاری تصمیم بر تورم، واردات و بودجه است. رشد انتظارات تورمی معمولا توجه بازار را به نرخ ارز و طلا افزایش می‌دهد، اما واکنش قطعی یا یک‌جهت نیست. در بورس نیز پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و صنایع پرمصرف ممکن است از مسیر نرخ خوراک، قیمت‌گذاری، هزینه لجستیک یا سیاست‌های جبرانی آثار متفاوتی تجربه کنند.

مثال عددی هزینه خانوار

فرض کنید یک خانوار ماهانه ۱۹۰ لیتر بنزین مصرف کند و مازاد نیاز خود را با بنزین بورسی ۴۵ هزار تومانی تأمین کند. در این حالت، هزینه ماهانه سوخت می‌تواند به حدود ۷.۹ میلیون تومان، معادل نزدیک به ۳۸ درصد حداقل حقوق کارگر برسد. برای خانوارهای تک‌خودرویی دهک‌های پایین نیز هزینه اضافی حدود ۳.۷ میلیون تومان در ماه برآورد شده است. این مثال نشان می‌دهد جزئیات سهمیه پایه و نرخ مازاد، از خود عنوان طرح مهم‌تر است.

نکته‌های کلیدی

• مصرف روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر، بالاتر از تولید ۱۱۲ تا ۱۲۱ میلیون لیتری است.
• نرخ سوم ۵۰۰۰ تومانی فقط ۲ تا ۳ میلیون لیتر از مصرف روزانه کم کرد.
• یک‌سوم بنزین همچنان با کارت جایگاه عرضه می‌شود.
• تخصیص سهمیه به کد ملی می‌تواند خانوارهای فاقد خودرو را وارد بازار بنزین کند.
• اثر نهایی تصمیم بر بازارها به نرخ مازاد، شیوه جبران و واکنش تورمی بستگی دارد.