هزینه پنهان بیسوادی؛ چرا سواد مالی در ایران حیاتی است؟

در روزهایی که بازارهای سرمایه با نوسانات پی در پی روبرو هستند، بررسی وضعیت سواد مالی در ایران به یکی از دغدغه های اصلی سرمایه گذاران تبدیل شده است. بسیاری از افراد بدون آگاهی کافی وارد بازارهای پیچیده می شوند و این موضوع ریسک از دست رفتن سرمایه را به شدت افزایش می دهد.

پاسخ کوتاه به این چالش این است که فاصله چشمگیری بین آگاهی مالی در کشور ما و استانداردهای جهانی وجود دارد. میانگین پایین سواد مالی باعث می شود تصمیمات اقتصادی بیشتر بر پایه هیجان و طمع گرفته شوند تا تحلیل های منطقی. این خلاء آموزشی در نهایت به زیان های گسترده و کاهش اعتماد عمومی در بازارهای مالی منجر می شود.

وضعیت نگران کننده سواد مالی

نخستین پیمایش ملی که نتایج آن در اسفند ۱۴۰۱ ارائه شد، نشان داد که میانگین امتیاز سواد مالی ایرانیان تنها ۳۴/۸۶ درصد است. این عدد نشان دهنده یک فاصله معنادار با استانداردهای جهانی است. این سطح پایین از آگاهی، زمینه ساز تصمیم گیری های نادرست اقتصادی و افزایش ریسک مالی در بین خانواده ها و سرمایه گذاران خرد ارزیابی می شود.

درس های فراموش نشدنی از بازار سرمایه

تجربه سال های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ در بازار سرمایه ایران یک نمونه بارز از پیامدهای ورود بدون آموزش به بازار است. در آن زمان، تعداد کدهای معاملاتی از حدود ۹ میلیون کد در مرداد ۱۳۹۸ به حدود ۴۸.۵ میلیون کد در مرداد ۱۳۹۹ رسید که رشدی بیش از پنج برابری را نشان می داد. هجوم بی سابقه مشارکت عمومی در کنار سطح پایین سواد مالی، در نهایت به زیان های گسترده و تضعیف سرمایه اجتماعی انجامید.

تضاد در درک ریسک و بازده

نظرسنجی های جهانی نیز نشان می دهد که رفتار سرمایه گذاران غالبا متناقض است. در یک نظرسنجی با حضور بیش از هفت هزار نفر، ۶۲ درصد از افراد نوسان را به عنوان فرصتی برای رشد ثروت می بینند. با این حال، رفتار عملی آن ها بسیار محتاطانه است. حدود ۷۳ درصد از این افراد امنیت را بر بازده ترجیح می دهند و ۷۰ درصد نگران تاثیر بی ثباتی بر دارایی های خود هستند. این نشان می دهد که درک بیشتر افراد از ریسک، یک درک احساسی است.

هزینه سنگین تصمیمات هیجانی

برای درک بهتر هزینه تصمیمات بدون آگاهی مالی، فرض کنید فردی سالانه ۵ هزار دلار در یک بازه ۴۵ ساله سرمایه گذاری می کند. بر اساس بررسی های موسسات مالی، اگر این فرد استراتژی خرید و نگهداری را پیش بگیرد، سرمایه او می تواند به بیش از ۶ میلیون دلار برسد. اما اگر همین فرد پس از هر ریزش بازار دچار ترس شود و دارایی خود را بفروشد، ارزش نهایی سرمایه اش به حدود ۳.۶ میلیون دلار کاهش می یابد. در بدترین حالت، اگر او سرمایه خود را به صورت نقدینگی نگه دارد، تنها حدود ۵۲۴ هزار دلار خواهد داشت.

نکته های کلیدی

• سطح آگاهی مالی در کشور ما حدود ۳۵ درصد برآورد می شود.
• ورود هیجانی به بازارها بدون آموزش، عامل اصلی زیان های سنگین است.
• رفتار احساسی در هنگام نوسانات، بازدهی بلندمدت سرمایه گذاری را به شدت کاهش می دهد.
• تعیین اهداف مالی و داشتن استراتژی شخصی، از مهمترین ارکان موفقیت در بازارهای مالی هستند.
• ثبات قدم و پرهیز از واکنش های شتاب زده در هنگام ریزش بازارها، کلید حفظ و رشد سرمایه است.