اهرم در قله ۵.۷ میلیونی؛ وقتی پول قرضی ماشین ریزش را روشن می‌کند

بورس تهران در روزهای پرالتهاب و سبزی قرار دارد. شاخص کل با عبور از مرز ۵ میلیون و ۷۰۰ هزار واحد، رکوردی تاریخی ثبت کرده و در یک روز بیش از ۱۷۰۰ میلیارد تومان پول حقیقی وارد بازار شده است. در چنین فضایی که صدها نماد با صف‌های خرید میلیاردی بسته شده‌اند، وسوسه یک میان‌بر جذاب به جان سرمایه‌گذاران می‌افتد: استفاده از اهرم.

پاسخ کوتاه

اهرم مالی، چه از طریق اعتبار کارگزاری و چه واحدهای ممتاز صندوق‌ها، مانند یک شمشیر دو لبه عمل می‌کند. در مسیر صعودی، سودها را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد، اما به محض آغاز اصلاح بازار، زیان‌ها را با همان ضریب تشدید کرده و به دلیل مکانیزم فروش اجباری، می‌تواند کل سرمایه پایه را از بین ببرد.

وسوسه بزرگتر خریدن در اوج

وقتی نقدینگی با شتاب به بازار تزریق می‌شود، جا ماندن از رالی صعودی به بزرگترین دغدغه تبدیل می‌شود. در این شرایط، خرید اعتباری از مسیر کارگزاری‌ها یا ورود به صندوق‌های اهرمی با ضریب بازدهی ۱.۵ تا ۲.۵ برابر، راهکاری برای چند برابر کردن سود به نظر می‌رسد. اما تاریخ بازارهای مالی نشان داده است که انباشت اهرم در قله‌های قیمتی، سوخت اصلی ریزش‌های آبشاری و خشن است.

درس‌های یک فروپاشی اهرمی

نگاهی به تجربه‌های جهانی ابعاد این خطر را روشن می‌کند. در یکی از بازارهای آسیایی، پس از راه‌اندازی صندوق‌های اهرمی دو برابری، سرمایه‌گذاران خرد حدود ۱۰ میلیارد دلار وارد این ابزارها کردند. مدتی بعد، با یک اصلاح ۳۰ درصدی در شاخص کل طی تنها یک ماه، فاجعه‌ای تمام‌عیار رخ داد. بیش از ۱.۲ میلیون حساب اهرمی به نقطه هشدار رسیدند و از این میان، صدها هزار حساب به طور کامل نقد و صفر شدند. این یعنی افت بازار، فروش‌های مکانیکی را فعال کرد که خود باعث تعمیق بیشتر ریزش شد.

رکوردشکنی بدهی‌ها و یک هشدار تاریخی

در دیگر بازارهای بزرگ دنیا نیز وضعیت مشابهی ثبت شده است. مانده اعتبارات کارگزاری‌ها در ابتدای سال جاری میلادی به رکورد ۱.۳ تریلیون دلار رسید که معادل ۵۲ درصد از کل مانده مشتریان است؛ این بالاترین سهم ثبت‌شده در تاریخ است و از رکوردهای دهه‌های گذشته نیز فراتر رفته است. همان‌طور که یکی از فعالان کهنه‌کار اشاره کرده است: اهرم معکوس عمل می‌کند؛ همه در مسیر بالا عاشق آن هستند، اما در مسیر پایین به هیچ‌کس رحم نمی‌کند.

مکانیزم اهرم در بازار داخلی

در بازار ایران، اهرم عمدتا از دو مسیر در دسترس است. در خرید اعتباری، سرمایه‌گذار علاوه بر ریسک بازار، در معرض یک ریسک پنهان دیگر نیز قرار دارد: امکان قطع ناگهانی اعتبار توسط کارگزاری در زمان ریزش. از سوی دیگر صندوق‌های اهرمی، هرچند این ریسک خاص را ندارند، اما در بازارهای نزولی با همان ضریب ۱.۵ تا ۲.۵ برابری سقوط می‌کنند و سرمایه فرد را با شتابی مضاعف از بین می‌برند.

کالبدشکافی یک مثال عددی

فرض کنید با ۱۰۰ واحد آورده نقدی خود، قصد استفاده از اعتبار را دارید. طبق مقررات، شما می‌توانید معادل مانده حساب تضمین خود اعتبار بگیرید؛ یعنی تا ۱۵۰ واحد اعتبار دریافت کرده و در مجموع ۲۵۰ واحد سهم بخرید. در این حالت، اهرم شما ۱.۵ برابر است. اگر بازار رشد کند، سود شما نسبت به سرمایه اولیه‌تان قابل توجه خواهد بود. اما روی تاریک ماجرا اینجاست: اگر بازار ۳۰ درصد بریزد، زیان شما از کل دارایی ۲۵۰ واحدی محاسبه می‌شود. یعنی ۷۵ واحد زیان می‌کنید که معادل از دست رفتن ۷۵ درصد از همان ۱۰۰ واحد سرمایه اصلی شماست. اگر کارگزاری برای جبران ریسک خود دست به فروش اجباری بزند، شما با زیان قطعی و سرمایه‌ای سوخته از بازار اخراج می‌شوید.

نکته‌های کلیدی

• اهرم در مسیر صعودی بازدهی را جذاب می‌کند، اما در مسیر نزولی به سرعت سرمایه را می‌بلعد.
• حجم بالای اعتبارات در روزهای اوج بازار، پتانسیل ریزش‌های زنجیره‌ای و هیجانی را به شدت بالا می‌برد.
• صندوق‌های اهرمی با وجود حذف ریسک بستن ناگهانی اعتبار، همچنان زیان‌های سنگینی در بازار منفی تولید می‌کنند.
• اندازه موقعیت‌های اهرمی خود را به میزان تحمل ریسک و توانایی جبران زیان گره بزنید.
• در روزهای ثبت رکوردهای تاریخی، پرهیز از خریدهای اعتباری سنگین و نگهداری بخشی از دارایی در صندوق‌های نقدینگی، سپر دفاعی شما در برابر اصلاح‌های ناگهانی است.